<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>Geography &#8211; Vaid ICS Institute</title>
	<atom:link href="https://www.vaidicslucknow.com/categories/geography/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://www.vaidicslucknow.com</link>
	<description>Vaid ICS Institute</description>
	<lastBuildDate>Tue, 29 Sep 2026 05:53:44 +0000</lastBuildDate>
	<language>en-US</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.2</generator>
	<item>
		<title>Reservoir Water Storage in India — 2026/भारत में जलाशयों में जल भंडारण — 2026:</title>
		<link>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/reservoir-water-storage-in-india-2026-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%9c%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%b6%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%82-%e0%a4%ae%e0%a5%87/</link>
					<comments>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/reservoir-water-storage-in-india-2026-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%9c%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%b6%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%82-%e0%a4%ae%e0%a5%87/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[vdAdmin]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 29 Sep 2026 05:53:44 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://www.vaidicslucknow.com/?post_type=current-affair&#038;p=14257</guid>

					<description><![CDATA[Why in News? According to the Central Water Commission (CWC), water storage in 178 major reservoirs stood at 70% of their total capacity as the southwest monsoon approaches its withdrawal on September 30, 2026. Key Findings: Current storage: 70% of total capacity. 10-year average: 76.62%. 2025 level: 79%. Thus, 2026 storage is below both the decadal average and last year’s level. India’s rainfall as of September [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h3 dir="auto" data-section-id="bvs2rb" data-start="70" data-end="90"><span role="text"><strong data-start="74" data-end="90">Why in News?</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="91" data-end="304">According to the <strong data-start="108" data-end="142">Central Water Commission (CWC)</strong>, water storage in <strong data-start="161" data-end="185">178 major reservoirs</strong> stood at <strong data-start="195" data-end="226">70% of their total capacity</strong> as the southwest monsoon approaches its withdrawal on <strong data-start="281" data-end="303">September 30, 2026</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1izskd" data-start="306" data-end="327"><span role="text"><strong data-start="310" data-end="327">Key Findings:</strong></span></h3>
<ul data-start="328" data-end="574">
<li data-section-id="1gadox" data-start="328" data-end="373">
<p dir="auto" data-start="330" data-end="373"><strong data-start="330" data-end="350">Current storage:</strong> 70% of total capacity.</p>
</li>
<li data-section-id="1587rjm" data-start="374" data-end="404">
<p dir="auto" data-start="376" data-end="404"><strong data-start="376" data-end="396">10-year average:</strong> 76.62%.</p>
</li>
<li data-section-id="zrx7vo" data-start="405" data-end="427">
<p dir="auto" data-start="407" data-end="427"><strong data-start="407" data-end="422">2025 level:</strong> 79%.</p>
</li>
<li data-section-id="llex2t" data-start="428" data-end="509">
<p dir="auto" data-start="430" data-end="509">Thus, 2026 storage is <strong data-start="452" data-end="508">below both the decadal average and last year’s level</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1vvrmgm" data-start="510" data-end="574">
<p dir="auto" data-start="512" data-end="574">India’s rainfall as of <strong data-start="535" data-end="552">September 28:</strong> <strong data-start="553" data-end="573">12% below normal</strong>.</p>
</li>
</ul>
<p><img data-dominant-color="e7e8ea" data-has-transparency="false" style="--dominant-color: #e7e8ea;" fetchpriority="high" decoding="async" class="alignleft size-full wp-image-14258 not-transparent" src="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/reserve.webp" alt="" width="913" height="595" srcset="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/reserve.webp 913w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/reserve-300x196.webp 300w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/reserve-768x501.webp 768w" sizes="(max-width: 913px) 100vw, 913px" /></p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1kusr3b" data-start="576" data-end="602"><span role="text"><strong data-start="580" data-end="602">Regional Scenario:</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="604" data-end="636"><strong data-start="604" data-end="636">South India — Most Critical:</strong></p>
<ul data-start="637" data-end="910">
<li data-section-id="2b590o" data-start="637" data-end="699">
<p dir="auto" data-start="639" data-end="699">Andhra Pradesh, Telangana, Karnataka, Kerala and Tamil Nadu.</p>
</li>
<li data-section-id="195ffsf" data-start="700" data-end="742">
<p dir="auto" data-start="702" data-end="742">Reservoir storage: <strong data-start="721" data-end="741">50% (27.926 BCM)</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="83yfxo" data-start="743" data-end="768">
<p dir="auto" data-start="745" data-end="768">2025 level: <strong data-start="757" data-end="767">87.25%</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="19su6d7" data-start="769" data-end="810">
<p dir="auto" data-start="771" data-end="810">Rainfall deficit: <strong data-start="789" data-end="809">23% below normal</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="158k8ts" data-start="811" data-end="910">
<p dir="auto" data-start="813" data-end="910">Drought declarations in <strong data-start="837" data-end="866">Maharashtra and Karnataka</strong> highlight the stress on water availability.</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="912" data-end="933"><strong data-start="912" data-end="933">East &amp; Northeast:</strong></p>
<ul data-start="934" data-end="1148">
<li data-section-id="1h3os73" data-start="934" data-end="1048">
<p dir="auto" data-start="936" data-end="1048"><strong data-start="936" data-end="953">31 reservoirs</strong> across Assam, Bihar, Jharkhand, Meghalaya, Mizoram, Nagaland, Odisha, Tripura and West Bengal.</p>
</li>
<li data-section-id="i92nbn" data-start="1049" data-end="1081">
<p dir="auto" data-start="1051" data-end="1081">Storage: <strong data-start="1060" data-end="1080">73% (16.157 BCM)</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="8oyjyi" data-start="1082" data-end="1148">
<p dir="auto" data-start="1084" data-end="1148">Seasonal rainfall deficit: around <strong data-start="1118" data-end="1125">25%</strong> in much of the region.</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1150" data-end="1166"><strong data-start="1150" data-end="1166">North India:</strong></p>
<ul data-start="1167" data-end="1300">
<li data-section-id="1skqflg" data-start="1167" data-end="1233">
<p dir="auto" data-start="1169" data-end="1233"><strong data-start="1169" data-end="1186">11 reservoirs</strong> across Himachal Pradesh, Punjab and Rajasthan.</p>
</li>
<li data-section-id="1dwcxmk" data-start="1234" data-end="1300">
<p dir="auto" data-start="1236" data-end="1300">Storage declined to <strong data-start="1256" data-end="1276">62% (12.431 BCM)</strong> from <strong data-start="1282" data-end="1299">92.3% in 2025</strong>.</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1302" data-end="1320"><strong data-start="1302" data-end="1320">Western India:</strong></p>
<ul data-start="1321" data-end="1398">
<li data-section-id="1jx3tvk" data-start="1321" data-end="1398">
<p dir="auto" data-start="1323" data-end="1398">Gujarat, Maharashtra and Goa: <strong data-start="1353" data-end="1363">84.61%</strong>, compared with <strong data-start="1379" data-end="1397">95.79% in 2025</strong>.</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1400" data-end="1438"><strong data-start="1400" data-end="1438">Central &amp; Northern-Central Region:</strong></p>
<ul data-start="1439" data-end="1541">
<li data-section-id="4ta9an" data-start="1439" data-end="1541">
<p dir="auto" data-start="1441" data-end="1541">Chhattisgarh, Madhya Pradesh, Uttar Pradesh and Uttarakhand: <strong data-start="1502" data-end="1512">85.55%</strong>, against <strong data-start="1522" data-end="1540">91.89% in 2025</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1r227rb" data-start="1543" data-end="1568"><span role="text"><strong data-start="1547" data-end="1568">Rainfall Pattern:</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="1569" data-end="1662">The southwest monsoon contributes <strong data-start="1603" data-end="1642">over 70% of India’s annual rainfall</strong> and is crucial for:</p>
<ul data-start="1663" data-end="1775">
<li data-section-id="1mgkx3v" data-start="1663" data-end="1692">
<p dir="auto" data-start="1665" data-end="1692">Drinking-water availability</p>
</li>
<li data-section-id="1vaj2gi" data-start="1693" data-end="1705">
<p dir="auto" data-start="1695" data-end="1705">Irrigation</p>
</li>
<li data-section-id="1hego6x" data-start="1706" data-end="1729">
<p dir="auto" data-start="1708" data-end="1729">Hydropower generation</p>
</li>
<li data-section-id="1efpy60" data-start="1730" data-end="1775">
<p dir="auto" data-start="1732" data-end="1775">Replenishment of reservoirs and groundwater</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1777" data-end="1804">Rainfall deviation in 2026:</p>
<ul data-start="1805" data-end="1892">
<li data-section-id="1niqg25" data-start="1805" data-end="1823">
<p dir="auto" data-start="1807" data-end="1823"><strong data-start="1807" data-end="1816">June:</strong> −35.4%</p>
</li>
<li data-section-id="78j9be" data-start="1824" data-end="1845">
<p dir="auto" data-start="1826" data-end="1845"><strong data-start="1826" data-end="1835">July:</strong> about +1%</p>
</li>
<li data-section-id="1i8zry6" data-start="1846" data-end="1866">
<p dir="auto" data-start="1848" data-end="1866"><strong data-start="1848" data-end="1859">August:</strong> −16.3%</p>
</li>
<li data-section-id="2w39z" data-start="1867" data-end="1892">
<p dir="auto" data-start="1869" data-end="1892"><strong data-start="1869" data-end="1888">September 1–28:</strong> −5%</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1ep6sr5" data-start="1894" data-end="1918"><span role="text"><strong data-start="1898" data-end="1918">Role of El Niño:</strong></span></h3>
<ul data-start="1919" data-end="2261">
<li data-section-id="15zcin7" data-start="1919" data-end="2044">
<p dir="auto" data-start="1921" data-end="2044"><strong data-start="1921" data-end="1932">El Niño</strong> is a periodic warming of the central/eastern tropical Pacific Ocean that alters global atmospheric circulation.</p>
</li>
<li data-section-id="1wrjh4x" data-start="2045" data-end="2181">
<p dir="auto" data-start="2047" data-end="2181">Its strengthening since late August has been associated with <strong data-start="2108" data-end="2180">erratic rainfall, prolonged dry spells and above-normal temperatures</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="146g3aw" data-start="2182" data-end="2261">
<p dir="auto" data-start="2184" data-end="2261">This has contributed to stress on reservoir replenishment in several regions.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="7n5xnn" data-start="2263" data-end="2284"><span role="text"><strong data-start="2267" data-end="2284">Significance:</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="2285" data-end="2556">Low reservoir storage can affect <strong data-start="2318" data-end="2415">irrigation, drinking water, hydropower generation, agricultural output and drought resilience</strong>. The regional imbalance is particularly concerning because <strong data-start="2475" data-end="2555">southern India has experienced a sharp decline in storage compared with 2025</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="4dx0eg" data-start="2558" data-end="2584"><span role="text"><strong data-start="2562" data-end="2584">Mains Perspective:</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="2585" data-end="2925">India&#8217;s water challenge is not merely a problem of <strong data-start="2636" data-end="2654">total rainfall</strong>, but also of its <strong data-start="2672" data-end="2709">temporal and spatial distribution</strong>. Declining reservoir stocks highlight the need for <strong data-start="2761" data-end="2924">integrated water-resource management, watershed development, groundwater recharge, efficient irrigation, rainwater harvesting and climate-resilient agriculture</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="2927" data-end="3054" data-is-last-node="" data-is-only-node=""><strong data-start="2927" data-end="2947">UPSC Mains Link:</strong> <em data-start="2948" data-end="3054" data-is-last-node="">Monsoon variability + El Niño + Water security + Agriculture + Federal water management + Climate change</em></p>
<h2 dir="auto" data-section-id="8fmocd" data-start="0" data-end="44"><span role="text"><strong data-start="3" data-end="44">भारत में जलाशयों में जल भंडारण — 2026:</strong></span></h2>
<p dir="auto" data-start="45" data-end="84"><strong data-start="45" data-end="84">(प्रारंभिक परीक्षा + मुख्य परीक्षा)</strong></p>
<h3 dir="auto" data-section-id="18rpyxb" data-start="86" data-end="110"><span role="text"><strong data-start="90" data-end="110">क्यों चर्चा में?</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="111" data-end="317"><strong data-start="111" data-end="137">केंद्रीय जल आयोग (CWC)</strong> के अनुसार, दक्षिण-पश्चिम मानसून के <strong data-start="173" data-end="191">30 सितंबर 2026</strong> के आसपास वापसी की स्थिति में पहुँचने के साथ देश के <strong data-start="243" data-end="265">178 प्रमुख जलाशयों</strong> में कुल भंडारण क्षमता का लगभग <strong data-start="296" data-end="306">70% जल</strong> उपलब्ध है।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1c4ex2p" data-start="319" data-end="339"><span role="text"><strong data-start="323" data-end="339">प्रमुख तथ्य:</strong></span></h3>
<ul data-start="340" data-end="589">
<li data-section-id="1mdg43f" data-start="340" data-end="387">
<p dir="auto" data-start="342" data-end="387"><strong data-start="342" data-end="364">वर्तमान जल भंडारण:</strong> कुल क्षमता का <strong data-start="379" data-end="386">70%</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="1fr6pbg" data-start="388" data-end="420">
<p dir="auto" data-start="390" data-end="420"><strong data-start="390" data-end="408">10-वर्षीय औसत:</strong> <strong data-start="409" data-end="419">76.62%</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="12ptmez" data-start="421" data-end="455">
<p dir="auto" data-start="423" data-end="455"><strong data-start="423" data-end="446">2025 में समान अवधि:</strong> <strong data-start="447" data-end="454">79%</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="1qqs4b4" data-start="456" data-end="527">
<p dir="auto" data-start="458" data-end="527">अतः 2026 का जल भंडारण <strong data-start="480" data-end="523">दशकीय औसत तथा 2025 के स्तर, दोनों से कम</strong> है।</p>
</li>
<li data-section-id="nvm0hh" data-start="528" data-end="589">
<p dir="auto" data-start="530" data-end="589"><strong data-start="530" data-end="566">28 सितंबर 2026 तक देश में वर्षा:</strong> सामान्य से <strong data-start="578" data-end="588">12% कम</strong>।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1la1vzq" data-start="591" data-end="616"><span role="text"><strong data-start="595" data-end="616">क्षेत्रीय स्थिति:</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="618" data-end="661"><strong data-start="618" data-end="661">दक्षिण भारत — सर्वाधिक चिंताजनक स्थिति:</strong></p>
<ul data-start="662" data-end="885">
<li data-section-id="5qt3c3" data-start="662" data-end="714">
<p dir="auto" data-start="664" data-end="714">आंध्र प्रदेश, तेलंगाना, कर्नाटक, केरल और तमिलनाडु।</p>
</li>
<li data-section-id="19rgqxs" data-start="715" data-end="749">
<p dir="auto" data-start="717" data-end="749">जल भंडारण: <strong data-start="728" data-end="748">50% (27.926 BCM)</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="sfe4l7" data-start="750" data-end="773">
<p dir="auto" data-start="752" data-end="773">2025 में: <strong data-start="762" data-end="772">87.25%</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="hd3bcb" data-start="774" data-end="805">
<p dir="auto" data-start="776" data-end="805">वर्षा: सामान्य से <strong data-start="794" data-end="804">23% कम</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="19mmw3y" data-start="806" data-end="885">
<p dir="auto" data-start="808" data-end="885"><strong data-start="808" data-end="851">महाराष्ट्र और कर्नाटक में सूखे की घोषणा</strong> जल संकट की गंभीरता को दर्शाती है।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="887" data-end="918"><strong data-start="887" data-end="918">पूर्वी एवं पूर्वोत्तर भारत:</strong></p>
<ul data-start="919" data-end="1120">
<li data-section-id="tahh55" data-start="919" data-end="1015">
<p dir="auto" data-start="921" data-end="1015">असम, बिहार, झारखंड, मेघालय, मिजोरम, नागालैंड, ओडिशा, त्रिपुरा और पश्चिम बंगाल के <strong data-start="1002" data-end="1014">31 जलाशय</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="17pyy8d" data-start="1016" data-end="1050">
<p dir="auto" data-start="1018" data-end="1050">जल भंडारण: <strong data-start="1029" data-end="1049">73% (16.157 BCM)</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="123m2uh" data-start="1051" data-end="1120">
<p dir="auto" data-start="1053" data-end="1120">क्षेत्र के अधिकांश हिस्सों में मौसमी वर्षा में लगभग <strong data-start="1105" data-end="1119">25% की कमी</strong>।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1122" data-end="1138"><strong data-start="1122" data-end="1138">उत्तरी भारत:</strong></p>
<ul data-start="1139" data-end="1269">
<li data-section-id="1gl2uib" data-start="1139" data-end="1190">
<p dir="auto" data-start="1141" data-end="1190">हिमाचल प्रदेश, पंजाब और राजस्थान के <strong data-start="1177" data-end="1189">11 जलाशय</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="13kamuz" data-start="1191" data-end="1236">
<p dir="auto" data-start="1193" data-end="1236">जल भंडारण घटकर <strong data-start="1208" data-end="1228">62% (12.431 BCM)</strong> रह गया।</p>
</li>
<li data-section-id="7ffdh9" data-start="1237" data-end="1269">
<p dir="auto" data-start="1239" data-end="1269">2025 में यह स्तर <strong data-start="1256" data-end="1265">92.3%</strong> था।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1271" data-end="1288"><strong data-start="1271" data-end="1288">पश्चिमी भारत:</strong></p>
<ul data-start="1289" data-end="1383">
<li data-section-id="wbjgze" data-start="1289" data-end="1334">
<p dir="auto" data-start="1291" data-end="1334">गुजरात, महाराष्ट्र और गोवा के <strong data-start="1321" data-end="1333">58 जलाशय</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="1gwprln" data-start="1335" data-end="1359">
<p dir="auto" data-start="1337" data-end="1359">जल भंडारण: <strong data-start="1348" data-end="1358">84.61%</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="1wmmpe9" data-start="1360" data-end="1383">
<p dir="auto" data-start="1362" data-end="1383">2025 में: <strong data-start="1372" data-end="1382">95.79%</strong>।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1385" data-end="1414"><strong data-start="1385" data-end="1414">मध्य एवं मध्य-उत्तर भारत:</strong></p>
<ul data-start="1415" data-end="1532">
<li data-section-id="1sv3w0u" data-start="1415" data-end="1483">
<p dir="auto" data-start="1417" data-end="1483">छत्तीसगढ़, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश और उत्तराखंड के <strong data-start="1470" data-end="1482">28 जलाशय</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="451ygt" data-start="1484" data-end="1508">
<p dir="auto" data-start="1486" data-end="1508">जल भंडारण: <strong data-start="1497" data-end="1507">85.55%</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="f2dwhm" data-start="1509" data-end="1532">
<p dir="auto" data-start="1511" data-end="1532">2025 में: <strong data-start="1521" data-end="1531">91.89%</strong>।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="avz34e" data-start="1534" data-end="1558"><span role="text"><strong data-start="1538" data-end="1558">वर्षा का स्वरूप:</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="1559" data-end="1700">दक्षिण-पश्चिम मानसून भारत की वार्षिक वर्षा का <strong data-start="1605" data-end="1620">70% से अधिक</strong> प्रदान करता है तथा जलाशयों और भूजल के पुनर्भरण में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है।</p>
<p dir="auto" data-start="1702" data-end="1727"><strong data-start="1702" data-end="1727">2026 में वर्षा विचलन:</strong></p>
<ul data-start="1728" data-end="1810">
<li data-section-id="fk0imn" data-start="1728" data-end="1745">
<p dir="auto" data-start="1730" data-end="1745"><strong data-start="1730" data-end="1738">जून:</strong> −35.4%</p>
</li>
<li data-section-id="19fh8y3" data-start="1746" data-end="1767">
<p dir="auto" data-start="1748" data-end="1767"><strong data-start="1748" data-end="1758">जुलाई:</strong> लगभग +1%</p>
</li>
<li data-section-id="jkm4l8" data-start="1768" data-end="1787">
<p dir="auto" data-start="1770" data-end="1787"><strong data-start="1770" data-end="1780">अगस्त:</strong> −16.3%</p>
</li>
<li data-section-id="1iwx6hx" data-start="1788" data-end="1810">
<p dir="auto" data-start="1790" data-end="1810"><strong data-start="1790" data-end="1806">1–28 सितंबर:</strong> −5%</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="k1mcfe" data-start="1812" data-end="1838"><span role="text"><strong data-start="1816" data-end="1838">एल नीनो की भूमिका:</strong></span></h3>
<ul data-start="1839" data-end="2169">
<li data-section-id="1jsepyc" data-start="1839" data-end="1977">
<p dir="auto" data-start="1841" data-end="1977"><strong data-start="1841" data-end="1852">एल नीनो</strong> प्रशांत महासागर के उष्णकटिबंधीय क्षेत्र में समुद्री सतह के तापमान में असामान्य वृद्धि से जुड़ी महासागरीय-वायुमंडलीय घटना है।</p>
</li>
<li data-section-id="1bdmdyj" data-start="1978" data-end="2092">
<p dir="auto" data-start="1980" data-end="2092">अगस्त के अंत से इसके मजबूत होने को <strong data-start="2015" data-end="2075">अनियमित वर्षा, लंबे शुष्क दौर तथा सामान्य से अधिक तापमान</strong> से जोड़ा गया है।</p>
</li>
<li data-section-id="oc5um7" data-start="2093" data-end="2169">
<p dir="auto" data-start="2095" data-end="2169">इसके कारण कई क्षेत्रों में जलाशयों के पुनर्भरण पर प्रतिकूल प्रभाव पड़ा है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1f7lebi" data-start="2171" data-end="2187"><span role="text"><strong data-start="2175" data-end="2187">महत्त्व:</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="2188" data-end="2400">जलाशयों में कम भंडारण का प्रभाव <strong data-start="2220" data-end="2296">सिंचाई, पेयजल उपलब्धता, जलविद्युत उत्पादन, कृषि उत्पादन तथा सूखा-प्रबंधन</strong> पर पड़ सकता है। विशेष रूप से दक्षिण भारत में 2025 की तुलना में भंडारण में भारी गिरावट चिंता का विषय है।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="4hp3n2" data-start="2402" data-end="2434"><span role="text"><strong data-start="2406" data-end="2434">मुख्य परीक्षा दृष्टिकोण:</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="2435" data-end="2739">भारत की जल समस्या केवल <strong data-start="2458" data-end="2477">वर्षा की मात्रा</strong> से संबंधित नहीं है, बल्कि वर्षा के <strong data-start="2513" data-end="2540">स्थानिक एवं कालिक वितरण</strong> से भी जुड़ी है। जलाशयों में घटता जल भंडारण <strong data-start="2584" data-end="2706">एकीकृत जल संसाधन प्रबंधन, जलग्रहण क्षेत्र विकास, भूजल पुनर्भरण, सूक्ष्म सिंचाई, वर्षा जल संचयन तथा जलवायु-सहिष्णु कृषि</strong> की आवश्यकता को रेखांकित करता है।</p>
<p dir="auto" data-start="2741" data-end="2852" data-is-last-node="" data-is-only-node=""><strong data-start="2741" data-end="2761">UPSC Mains Link:</strong> <em data-start="2762" data-end="2852" data-is-last-node="">मानसून परिवर्तनशीलता + एल नीनो + जल सुरक्षा + कृषि + जल संसाधन प्रबंधन + जलवायु परिवर्तन</em></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/reservoir-water-storage-in-india-2026-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%9c%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%b6%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%82-%e0%a4%ae%e0%a5%87/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Arctic Region: Geopolitics, Major Initiatives &#038; India’s Interests</title>
		<link>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/arctic-region-geopolitics-major-initiatives-indias-interests/</link>
					<comments>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/arctic-region-geopolitics-major-initiatives-indias-interests/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[vdAdmin]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 28 Sep 2026 06:26:47 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://www.vaidicslucknow.com/?post_type=current-affair&#038;p=14244</guid>

					<description><![CDATA[Why in News? The Arctic Region is emerging as an important zone of climate change, resource competition, maritime connectivity and strategic rivalry. Rapid warming is reducing sea-ice cover and increasing the accessibility of Arctic resources and shipping routes, attracting greater attention from the USA, Russia, China and India. Arctic Region: Geographical Significance The Arctic is the region surrounding the North [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h3 dir="auto" data-section-id="oahnjr" data-start="69" data-end="85">Why in News?</h3>
<p dir="auto" data-start="87" data-end="417">The <strong data-start="91" data-end="108">Arctic Region</strong> is emerging as an important zone of <strong data-start="145" data-end="230">climate change, resource competition, maritime connectivity and strategic rivalry</strong>. Rapid warming is reducing sea-ice cover and increasing the accessibility of Arctic resources and shipping routes, attracting greater attention from the <strong data-start="384" data-end="416">USA, Russia, China and India</strong>.</p>
<h2 dir="auto" data-section-id="18q6028" data-start="419" data-end="462">Arctic Region: Geographical Significance</h2>
<ul data-start="464" data-end="1005">
<li data-section-id="1tc59o7" data-start="464" data-end="692">
<p dir="auto" data-start="466" data-end="692">The Arctic is the region surrounding the <strong data-start="507" data-end="521">North Pole</strong>, broadly covering the Arctic Ocean and the northern parts of <strong data-start="583" data-end="606">eight Arctic States</strong>:<br />
<strong data-start="610" data-end="691">Russia, USA, Canada, Denmark (Greenland), Norway, Sweden, Finland and Iceland</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="194yjqg" data-start="693" data-end="766">
<p dir="auto" data-start="695" data-end="766">The <strong data-start="699" data-end="716">Arctic Circle</strong> is located at approximately <strong data-start="745" data-end="765">66.5° N latitude</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1ar0zhi" data-start="767" data-end="937">
<p dir="auto" data-start="769" data-end="781">It contains:</p>
<ul data-start="784" data-end="937">
<li data-section-id="7b9exl" data-start="784" data-end="819">
<p dir="auto" data-start="786" data-end="819">Arctic Ocean and surrounding seas</p>
</li>
<li data-section-id="11gxwv3" data-start="822" data-end="834">
<p dir="auto" data-start="824" data-end="834">Permafrost</p>
</li>
<li data-section-id="12w39i7" data-start="837" data-end="859">
<p dir="auto" data-start="839" data-end="859">Sea ice and glaciers</p>
</li>
<li data-section-id="ix23e7" data-start="862" data-end="881">
<p dir="auto" data-start="864" data-end="881">Tundra ecosystems</p>
</li>
<li data-section-id="qvifeb" data-start="884" data-end="937">
<p dir="auto" data-start="886" data-end="937">Major deposits of <strong data-start="904" data-end="937">oil, natural gas and minerals</strong></p>
</li>
</ul>
</li>
<li data-section-id="1rya2jj" data-start="938" data-end="1005">
<p dir="auto" data-start="940" data-end="1005">The region is highly important for <strong data-start="975" data-end="1004">global climate regulation</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h2 dir="auto" data-section-id="1xczmhz" data-start="1007" data-end="1052">Why is the Arctic Strategically Important?</h2>
<h3 dir="auto" data-section-id="10giboh" data-start="1054" data-end="1073">Climate Change:</h3>
<p dir="auto" data-start="1075" data-end="1176"><strong data-start="1075" data-end="1176">Arctic warming → Sea-ice decline → Greater accessibility → New economic &amp; strategic opportunities</strong></p>
<ul data-start="1178" data-end="1422">
<li data-section-id="1kb3hmv" data-start="1178" data-end="1244">
<p dir="auto" data-start="1180" data-end="1244">Arctic warming is occurring much faster than the global average.</p>
</li>
<li data-section-id="k97049" data-start="1245" data-end="1332">
<p dir="auto" data-start="1247" data-end="1332">Melting sea ice affects <strong data-start="1271" data-end="1331">global ocean circulation, sea level and weather patterns</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="x2l99l" data-start="1333" data-end="1422">
<p dir="auto" data-start="1335" data-end="1422">Thawing <strong data-start="1343" data-end="1357">permafrost</strong> can release greenhouse gases such as methane and carbon dioxide.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="d1dbbo" data-start="1424" data-end="1446">Natural Resources:</h3>
<p dir="auto" data-start="1448" data-end="1503">The Arctic possesses significant potential reserves of:</p>
<ul data-start="1505" data-end="1594">
<li data-section-id="1m19nbh" data-start="1505" data-end="1526">
<p dir="auto" data-start="1507" data-end="1526">Oil and natural gas</p>
</li>
<li data-section-id="1opcgda" data-start="1527" data-end="1546">
<p dir="auto" data-start="1529" data-end="1546">Nickel and copper</p>
</li>
<li data-section-id="12x1vsb" data-start="1547" data-end="1568">
<p dir="auto" data-start="1549" data-end="1568">Rare earth elements</p>
</li>
<li data-section-id="h9mdac" data-start="1569" data-end="1594">
<p dir="auto" data-start="1571" data-end="1594">Other critical minerals</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1sod0sc" data-start="1596" data-end="1625">Emerging Shipping Routes:</h3>
<ul data-start="1627" data-end="1849">
<li data-section-id="nei8e8" data-start="1627" data-end="1687">
<p dir="auto" data-start="1629" data-end="1687"><strong data-start="1629" data-end="1658">Northern Sea Route (NSR):</strong> Along Russia’s Arctic coast.</p>
</li>
<li data-section-id="mhn4k7" data-start="1688" data-end="1741">
<p dir="auto" data-start="1690" data-end="1741"><strong data-start="1690" data-end="1712">Northwest Passage:</strong> Through the Canadian Arctic.</p>
</li>
<li data-section-id="1jcw8w7" data-start="1742" data-end="1849">
<p dir="auto" data-start="1744" data-end="1849">Reduced sea ice could make Arctic routes increasingly relevant for <strong data-start="1811" data-end="1848">Europe–Asia maritime connectivity</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="5x90va" data-start="1851" data-end="1876">Russia: Arctic Strategy</h1>
<p dir="auto" data-start="1878" data-end="2003">Russia has the <strong data-start="1893" data-end="1921">largest Arctic coastline</strong> and regards the Arctic as a major component of its economic and strategic policy.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1gyah9k" data-start="2005" data-end="2027">Major Initiatives:</h3>
<ul data-start="2029" data-end="2376">
<li data-section-id="uieh03" data-start="2029" data-end="2079">
<p dir="auto" data-start="2031" data-end="2079">Development of the <strong data-start="2050" data-end="2078">Northern Sea Route (NSR)</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="ooy7cu" data-start="2080" data-end="2127">
<p dir="auto" data-start="2082" data-end="2127">Expansion of Arctic ports and infrastructure.</p>
</li>
<li data-section-id="ozs419" data-start="2128" data-end="2180">
<p dir="auto" data-start="2130" data-end="2180">Development of <strong data-start="2145" data-end="2179">oil, gas and mineral resources</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="19mas0d" data-start="2181" data-end="2240">
<p dir="auto" data-start="2183" data-end="2240">Investment in <strong data-start="2197" data-end="2239">icebreakers and Arctic-capable vessels</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="15rxav7" data-start="2241" data-end="2306">
<p dir="auto" data-start="2243" data-end="2306">Development of Arctic settlements and transport infrastructure.</p>
</li>
<li data-section-id="28aoa3" data-start="2307" data-end="2376">
<p dir="auto" data-start="2309" data-end="2376">Strengthening military and surveillance capabilities in the region.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="7kt00n" data-start="2378" data-end="2406">Russia’s Core Interests:</h3>
<p dir="auto" data-start="2408" data-end="2461"><strong data-start="2408" data-end="2461">Energy + Shipping + Minerals + Strategic Security</strong></p>
<p dir="auto" data-start="2408" data-end="2461">
<p dir="auto" data-start="2408" data-end="2461"><img data-dominant-color="8aa8bf" data-has-transparency="false" style="--dominant-color: #8aa8bf;" decoding="async" class="alignleft size-full wp-image-14245 not-transparent" src="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/arc-1.webp" alt="" width="1248" height="673" srcset="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/arc-1.webp 1248w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/arc-1-300x162.webp 300w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/arc-1-1024x552.webp 1024w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/arc-1-768x414.webp 768w" sizes="(max-width: 1248px) 100vw, 1248px" /></p>
<h1 dir="auto" data-section-id="l9f10u" data-start="2463" data-end="2485">USA: Arctic Strategy</h1>
<p dir="auto" data-start="2487" data-end="2639">The United States views the Arctic as increasingly important for <strong data-start="2552" data-end="2638">national security, climate policy, resources and competition with Russia and China</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1gyah9k" data-start="2641" data-end="2663">Major Initiatives:</h3>
<ul data-start="2665" data-end="2987">
<li data-section-id="y95esj" data-start="2665" data-end="2704">
<p dir="auto" data-start="2667" data-end="2704">Strengthening presence in <strong data-start="2693" data-end="2703">Alaska</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1yhrszs" data-start="2705" data-end="2765">
<p dir="auto" data-start="2707" data-end="2765">Expansion of Arctic surveillance and defence capabilities.</p>
</li>
<li data-section-id="1061lyn" data-start="2766" data-end="2807">
<p dir="auto" data-start="2768" data-end="2807">Development of <strong data-start="2783" data-end="2806">icebreaker capacity</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="gz6qdr" data-start="2808" data-end="2863">
<p dir="auto" data-start="2810" data-end="2863">Cooperation with <strong data-start="2827" data-end="2862">NATO allies and Arctic partners</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="fcw9xf" data-start="2864" data-end="2924">
<p dir="auto" data-start="2866" data-end="2924">Protection of critical infrastructure and maritime routes.</p>
</li>
<li data-section-id="1gm21r5" data-start="2925" data-end="2987">
<p dir="auto" data-start="2927" data-end="2987">Greater attention to critical minerals and energy resources.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="8amyj7" data-start="2989" data-end="3005">Key Concern:</h3>
<p dir="auto" data-start="3007" data-end="3116">Growing Russian military presence and increasing <strong data-start="3056" data-end="3101">Chinese economic and strategic engagement</strong> in the Arctic.</p>
<h1 dir="auto" data-section-id="edaix0" data-start="3118" data-end="3142">China: Arctic Strategy</h1>
<p dir="auto" data-start="3144" data-end="3268">China is <strong data-start="3153" data-end="3176">not an Arctic State</strong>, but considers itself a <strong data-start="3201" data-end="3224">“Near-Arctic State”</strong> and seeks a greater role in Arctic affairs.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1gyah9k" data-start="3270" data-end="3292">Major Initiatives:</h3>
<ul data-start="3294" data-end="3642">
<li data-section-id="bsccpk" data-start="3294" data-end="3366">
<p dir="auto" data-start="3296" data-end="3366"><strong data-start="3296" data-end="3316">Polar Silk Road:</strong> Arctic component of the Belt and Road Initiative.</p>
</li>
<li data-section-id="6j40tq" data-start="3367" data-end="3427">
<p dir="auto" data-start="3369" data-end="3427">Investment in Arctic infrastructure and resource projects.</p>
</li>
<li data-section-id="1ar9q6l" data-start="3428" data-end="3476">
<p dir="auto" data-start="3430" data-end="3476">Scientific research through polar expeditions.</p>
</li>
<li data-section-id="1h13r9x" data-start="3477" data-end="3520">
<p dir="auto" data-start="3479" data-end="3520">Development of Arctic shipping interests.</p>
</li>
<li data-section-id="muwgfx" data-start="3521" data-end="3588">
<p dir="auto" data-start="3523" data-end="3588">Cooperation with Russia in energy and the <strong data-start="3565" data-end="3587">Northern Sea Route</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1q6c3y7" data-start="3589" data-end="3642">
<p dir="auto" data-start="3591" data-end="3642">Interest in critical minerals and energy resources.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="l9yea5" data-start="3644" data-end="3665">China’s Approach:</h3>
<p dir="auto" data-start="3667" data-end="3744"><strong data-start="3667" data-end="3744">Research + Infrastructure + Resources + Shipping + Strategic Partnerships</strong></p>
<h1 dir="auto" data-section-id="1iizv3e" data-start="3746" data-end="3780">India: Arctic Policy &amp; Interests</h1>
<p dir="auto" data-start="3782" data-end="3925">India&#8217;s engagement with the Arctic is primarily linked to <strong data-start="3840" data-end="3924">climate science, scientific research, energy security and strategic connectivity</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="10njhu1" data-start="3927" data-end="3957">India’s Major Initiatives:</h3>
<h4 dir="auto" data-start="3959" data-end="3988">Arctic Research Station:</h4>
<p dir="auto" data-start="3990" data-end="4065">India established <strong data-start="4008" data-end="4019">Himadri</strong> at <strong data-start="4023" data-end="4055">Ny-Ålesund, Svalbard, Norway</strong>, in 2008.</p>
<ul data-start="4067" data-end="4179">
<li data-section-id="v9n1uy" data-start="4067" data-end="4117">
<p dir="auto" data-start="4069" data-end="4117">India’s first permanent Arctic research station.</p>
</li>
<li data-section-id="1nah57l" data-start="4118" data-end="4179">
<p dir="auto" data-start="4120" data-end="4179">Focuses on climate, atmospheric and environmental research.</p>
</li>
</ul>
<h4 dir="auto" data-start="4181" data-end="4201">Polar Research:</h4>
<p dir="auto" data-start="4203" data-end="4252">India undertakes scientific expeditions to study:</p>
<ul data-start="4254" data-end="4349">
<li data-section-id="kgh4mt" data-start="4254" data-end="4270">
<p dir="auto" data-start="4256" data-end="4270">Climate change</p>
</li>
<li data-section-id="a3u3fs" data-start="4271" data-end="4290">
<p dir="auto" data-start="4273" data-end="4290">Arctic atmosphere</p>
</li>
<li data-section-id="25mrj" data-start="4291" data-end="4313">
<p dir="auto" data-start="4293" data-end="4313">Glaciers and sea ice</p>
</li>
<li data-section-id="x9mmj" data-start="4314" data-end="4333">
<p dir="auto" data-start="4316" data-end="4333">Marine ecosystems</p>
</li>
<li data-section-id="1fs7f01" data-start="4334" data-end="4349">
<p dir="auto" data-start="4336" data-end="4349">Polar biology</p>
</li>
</ul>
<h4 dir="auto" data-start="4351" data-end="4401">National Centre for Polar and Ocean Research:</h4>
<p dir="auto" data-start="4403" data-end="4459"><strong data-start="4403" data-end="4412">NCPOR</strong> coordinates India’s polar research activities.</p>
<h4 dir="auto" data-start="4461" data-end="4493">India’s Arctic Policy: 2022</h4>
<p dir="auto" data-start="4495" data-end="4528">India’s Arctic Policy focuses on:</p>
<ul data-start="4530" data-end="4734">
<li data-section-id="1cbtlda" data-start="4530" data-end="4556">
<p dir="auto" data-start="4532" data-end="4556"><strong data-start="4532" data-end="4556">Science and research</strong></p>
</li>
<li data-section-id="bsojyb" data-start="4557" data-end="4595">
<p dir="auto" data-start="4559" data-end="4595">Climate and environmental protection</p>
</li>
<li data-section-id="1idv4qo" data-start="4596" data-end="4628">
<p dir="auto" data-start="4598" data-end="4628">Economic and human development</p>
</li>
<li data-section-id="msar14" data-start="4629" data-end="4662">
<p dir="auto" data-start="4631" data-end="4662">Transportation and connectivity</p>
</li>
<li data-section-id="1pi8q1a" data-start="4663" data-end="4705">
<p dir="auto" data-start="4665" data-end="4705">Governance and international cooperation</p>
</li>
<li data-section-id="171hc50" data-start="4706" data-end="4734">
<p dir="auto" data-start="4708" data-end="4734">National capacity building</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="sihrts" data-start="4736" data-end="4768">India’s Strategic Interests:</h3>
<p dir="auto" data-start="4770" data-end="4865"><strong data-start="4770" data-end="4865">Climate Security + Scientific Research + Energy Security + Connectivity + Critical Minerals</strong></p>
<h1 dir="auto" data-section-id="1jldo86" data-start="4867" data-end="4900">India–Russia Arctic Cooperation:</h1>
<p dir="auto" data-start="4902" data-end="4966">The Arctic has growing importance in <strong data-start="4939" data-end="4965">India–Russia relations</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="4968" data-end="4986">Key areas include:</p>
<ul data-start="4988" data-end="5141">
<li data-section-id="29ucuo" data-start="4988" data-end="5012">
<p dir="auto" data-start="4990" data-end="5012"><strong data-start="4990" data-end="5012">Northern Sea Route</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1gdy94j" data-start="5013" data-end="5033">
<p dir="auto" data-start="5015" data-end="5033">Energy cooperation</p>
</li>
<li data-section-id="jtpsk4" data-start="5034" data-end="5051">
<p dir="auto" data-start="5036" data-end="5051">Arctic shipping</p>
</li>
<li data-section-id="1od4uuq" data-start="5052" data-end="5073">
<p dir="auto" data-start="5054" data-end="5073">Scientific research</p>
</li>
<li data-section-id="tt870a" data-start="5074" data-end="5095">
<p dir="auto" data-start="5076" data-end="5095">Ports and logistics</p>
</li>
<li data-section-id="g775ws" data-start="5096" data-end="5141">
<p dir="auto" data-start="5098" data-end="5141">Training of personnel for Arctic navigation</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="5143" data-end="5246">The NSR can potentially provide an alternative maritime connectivity route between <strong data-start="5226" data-end="5245">Europe and Asia</strong>.</p>
<h1 dir="auto" data-section-id="1erboao" data-start="5248" data-end="5281">Arctic Council: Key Institution</h1>
<p dir="auto" data-start="5283" data-end="5396">The <strong data-start="5287" data-end="5305">Arctic Council</strong>, established in <strong data-start="5322" data-end="5330">1996</strong>, is the principal intergovernmental forum for Arctic cooperation.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1tf0yzl" data-start="5398" data-end="5422">Eight Arctic States:</h3>
<p dir="auto" data-start="5424" data-end="5493"><strong data-start="5424" data-end="5493">Canada, Denmark, Finland, Iceland, Norway, Russia, Sweden and USA</strong></p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1fgy4fi" data-start="5495" data-end="5517">Important Feature:</h3>
<p dir="auto" data-start="5519" data-end="5552">The Council primarily focuses on:</p>
<ul data-start="5554" data-end="5668">
<li data-section-id="2qrjcj" data-start="5554" data-end="5580">
<p dir="auto" data-start="5556" data-end="5580">Environmental protection</p>
</li>
<li data-section-id="4j828m" data-start="5581" data-end="5606">
<p dir="auto" data-start="5583" data-end="5606">Sustainable development</p>
</li>
<li data-section-id="18k3v0y" data-start="5607" data-end="5631">
<p dir="auto" data-start="5609" data-end="5631">Scientific cooperation</p>
</li>
<li data-section-id="9yax6x" data-start="5632" data-end="5668">
<p dir="auto" data-start="5634" data-end="5668">Indigenous peoples and communities</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="5670" data-end="5722"><strong data-start="5670" data-end="5722">India became an Arctic Council Observer in 2013.</strong></p>
<h1 dir="auto" data-section-id="1p1hb8t" data-start="5724" data-end="5742">Major Challenges</h1>
<h3 dir="auto" data-section-id="e158r7" data-start="5744" data-end="5769">Geopolitical Rivalry:</h3>
<p dir="auto" data-start="5771" data-end="5843"><strong data-start="5771" data-end="5843">Russia–West tensions + USA–Russia rivalry + China’s growing presence</strong></p>
<p dir="auto" data-start="5845" data-end="5921">The Arctic is increasingly linked with broader global strategic competition.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1nev4nx" data-start="5923" data-end="5942">Militarisation:</h3>
<ul data-start="5944" data-end="6064">
<li data-section-id="8p1gn4" data-start="5944" data-end="5982">
<p dir="auto" data-start="5946" data-end="5982">Expansion of military infrastructure</p>
</li>
<li data-section-id="pmzqiy" data-start="5983" data-end="6021">
<p dir="auto" data-start="5985" data-end="6021">Increased naval and air surveillance</p>
</li>
<li data-section-id="ikre9f" data-start="6022" data-end="6064">
<p dir="auto" data-start="6024" data-end="6064">Competition over strategic Arctic waters</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1t9iml0" data-start="6066" data-end="6090">Environmental Risks:</h3>
<ul data-start="6092" data-end="6187">
<li data-section-id="v6tt8b" data-start="6092" data-end="6104">
<p dir="auto" data-start="6094" data-end="6104">Oil spills</p>
</li>
<li data-section-id="1qb48hl" data-start="6105" data-end="6127">
<p dir="auto" data-start="6107" data-end="6127">Industrial pollution</p>
</li>
<li data-section-id="hvgol1" data-start="6128" data-end="6149">
<p dir="auto" data-start="6130" data-end="6149">Habitat destruction</p>
</li>
<li data-section-id="ip6rqt" data-start="6150" data-end="6167">
<p dir="auto" data-start="6152" data-end="6167">Permafrost thaw</p>
</li>
<li data-section-id="1lx9tx0" data-start="6168" data-end="6187">
<p dir="auto" data-start="6170" data-end="6187">Biodiversity loss</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1v3eq92" data-start="6189" data-end="6216">Indigenous Communities:</h3>
<p dir="auto" data-start="6218" data-end="6349">Infrastructure and resource extraction can affect the <strong data-start="6272" data-end="6348">livelihoods, culture and traditional rights of Arctic Indigenous peoples</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="16z7cky" data-start="6351" data-end="6366">Governance:</h3>
<p dir="auto" data-start="6368" data-end="6426">Increasing commercial activity raises questions regarding:</p>
<ul data-start="6428" data-end="6566">
<li data-section-id="1aecen" data-start="6428" data-end="6451">
<p dir="auto" data-start="6430" data-end="6451">Maritime jurisdiction</p>
</li>
<li data-section-id="1kcqch8" data-start="6452" data-end="6475">
<p dir="auto" data-start="6454" data-end="6475">Resource exploitation</p>
</li>
<li data-section-id="1d374d4" data-start="6476" data-end="6501">
<p dir="auto" data-start="6478" data-end="6501">Environmental standards</p>
</li>
<li data-section-id="khrfsp" data-start="6502" data-end="6525">
<p dir="auto" data-start="6504" data-end="6525">Freedom of navigation</p>
</li>
<li data-section-id="1gvk07z" data-start="6526" data-end="6566">
<p dir="auto" data-start="6528" data-end="6566">Rights of Arctic and non-Arctic states</p>
</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="1ufe2kx" data-start="6568" data-end="6612">Arctic Geopolitics: Key Actors at a Glance</h1>
<p dir="auto" data-start="6614" data-end="6679"><strong data-start="6614" data-end="6625">Russia:</strong> Arctic sovereignty + NSR + energy + military presence</p>
<p dir="auto" data-start="6681" data-end="6747"><strong data-start="6681" data-end="6689">USA:</strong> Alaska + national security + NATO cooperation + resources</p>
<p dir="auto" data-start="6749" data-end="6804"><strong data-start="6749" data-end="6759">China:</strong> Polar Silk Road + research + resources + NSR</p>
<p dir="auto" data-start="6806" data-end="6881"><strong data-start="6806" data-end="6816">India:</strong> Research + climate science + energy + connectivity + cooperation</p>
<h1 dir="auto" data-section-id="riel3c" data-start="6883" data-end="6897">Way Forward:</h1>
<ul data-start="6899" data-end="7293">
<li data-section-id="d3yj0c" data-start="6899" data-end="6946">
<p dir="auto" data-start="6901" data-end="6946">Strengthen <strong data-start="6912" data-end="6945">Arctic scientific cooperation</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="mtrsm4" data-start="6947" data-end="7020">
<p dir="auto" data-start="6949" data-end="7020">Ensure sustainable and environmentally responsible resource extraction.</p>
</li>
<li data-section-id="g3u51f" data-start="7021" data-end="7075">
<p dir="auto" data-start="7023" data-end="7075">Protect <strong data-start="7031" data-end="7074">Indigenous communities and biodiversity</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1aoit3m" data-start="7076" data-end="7139">
<p dir="auto" data-start="7078" data-end="7139">Maintain freedom of navigation in accordance with <strong data-start="7128" data-end="7138">UNCLOS</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1ntb1yo" data-start="7140" data-end="7205">
<p dir="auto" data-start="7142" data-end="7205">Promote Arctic governance through <strong data-start="7176" data-end="7204">multilateral cooperation</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="12abitp" data-start="7206" data-end="7293">
<p dir="auto" data-start="7208" data-end="7293">Prevent the region from becoming an uncontrolled arena of geopolitical confrontation.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1wmh6n3" data-start="7295" data-end="7319">UPSC Mains Question:</h3>
<h2 dir="auto" data-start="7321" data-end="7542"><span style="color: #0000ff;"><strong data-start="7321" data-end="7542" data-is-last-node="">“The Arctic is evolving from a primarily environmental region into a zone of strategic, economic and geopolitical significance.” Discuss the interests and initiatives of Russia, the USA, China and India in the Arctic.</strong></span></h2>
<h1 dir="auto" data-section-id="1cvrsc9" data-start="0" data-end="57">आर्कटिक क्षेत्र: भू-राजनीति, प्रमुख पहल एवं भारत के हित</h1>
<h3 dir="auto" data-section-id="1vexv2n" data-start="59" data-end="79">चर्चा में क्यों?</h3>
<p dir="auto" data-start="81" data-end="247"><strong data-start="81" data-end="194">जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक संसाधनों, नए समुद्री मार्गों तथा रूस–अमेरिका–चीन के बीच बढ़ती रणनीतिक प्रतिस्पर्धा</strong> के कारण आर्कटिक क्षेत्र का महत्व तेजी से बढ़ रहा है।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1nxnuo8" data-start="249" data-end="286">आर्कटिक क्षेत्र का भौगोलिक परिचय:</h3>
<ul data-start="288" data-end="642">
<li data-section-id="1am055y" data-start="288" data-end="372">
<p dir="auto" data-start="290" data-end="372">आर्कटिक क्षेत्र में <strong data-start="310" data-end="361">आर्कटिक महासागर तथा इसके आसपास के उत्तरी भू-भाग</strong> शामिल हैं।</p>
</li>
<li data-section-id="16achws" data-start="373" data-end="431">
<p dir="auto" data-start="375" data-end="431"><strong data-start="375" data-end="418">आर्कटिक वृत्त लगभग 66.5° उत्तरी अक्षांश</strong> पर स्थित है।</p>
</li>
<li data-section-id="oh9ags" data-start="432" data-end="538">
<p dir="auto" data-start="434" data-end="538">आठ आर्कटिक राज्य हैं: <strong data-start="456" data-end="538">रूस, अमेरिका, कनाडा, डेनमार्क (ग्रीनलैंड), नॉर्वे, स्वीडन, फिनलैंड और आइसलैंड।</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1ktjjaz" data-start="539" data-end="642">
<p dir="auto" data-start="541" data-end="642">प्रमुख विशेषताएँ: <strong data-start="559" data-end="642">समुद्री बर्फ, हिमनद, पर्माफ्रॉस्ट, टुंड्रा वनस्पति तथा तेल-गैस एवं खनिज संसाधन।</strong></p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="l3c93m" data-start="644" data-end="673">आर्कटिक का रणनीतिक महत्व:</h3>
<p dir="auto" data-start="675" data-end="692"><strong data-start="675" data-end="692">जलवायु महत्व:</strong></p>
<ul data-start="693" data-end="962">
<li data-section-id="15jdzj1" data-start="693" data-end="776">
<p dir="auto" data-start="695" data-end="776">आर्कटिक वैश्विक जलवायु प्रणाली को नियंत्रित करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है।</p>
</li>
<li data-section-id="1n578ab" data-start="777" data-end="891">
<p dir="auto" data-start="779" data-end="891">समुद्री बर्फ के पिघलने से <strong data-start="805" data-end="868">महासागरीय परिसंचरण, समुद्र-स्तर तथा वैश्विक मौसम प्रणालियों</strong> पर प्रभाव पड़ सकता है।</p>
</li>
<li data-section-id="1niv6ov" data-start="892" data-end="962">
<p dir="auto" data-start="894" data-end="962">पर्माफ्रॉस्ट के पिघलने से <strong data-start="920" data-end="937">CO₂ एवं मीथेन</strong> का उत्सर्जन बढ़ सकता है।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="964" data-end="985"><strong data-start="964" data-end="985">प्राकृतिक संसाधन:</strong></p>
<ul data-start="986" data-end="1108">
<li data-section-id="1npkzwa" data-start="986" data-end="1108">
<p dir="auto" data-start="988" data-end="1108">क्षेत्र में <strong data-start="1000" data-end="1081">तेल, प्राकृतिक गैस, निकेल, तांबा, दुर्लभ मृदा तत्व तथा अन्य महत्वपूर्ण खनिजों</strong> की पर्याप्त संभावनाएँ हैं।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1110" data-end="1129"><strong data-start="1110" data-end="1129">समुद्री परिवहन:</strong></p>
<ul data-start="1130" data-end="1363">
<li data-section-id="ww260y" data-start="1130" data-end="1220">
<p dir="auto" data-start="1132" data-end="1220"><strong data-start="1132" data-end="1160">Northern Sea Route (NSR)</strong> रूस के आर्कटिक तट के साथ स्थित महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग है।</p>
</li>
<li data-section-id="og813m" data-start="1221" data-end="1278">
<p dir="auto" data-start="1223" data-end="1278"><strong data-start="1223" data-end="1244">Northwest Passage</strong> कनाडाई आर्कटिक से होकर गुजरता है।</p>
</li>
<li data-section-id="9maoos" data-start="1279" data-end="1363">
<p dir="auto" data-start="1281" data-end="1363">समुद्री बर्फ में कमी से यूरोप–एशिया समुद्री संपर्क के नए अवसर उत्पन्न हो सकते हैं।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="6nvme" data-start="1365" data-end="1395">रूस की प्रमुख पहल एवं हित:</h3>
<ul data-start="1397" data-end="1738">
<li data-section-id="xcct7l" data-start="1397" data-end="1442">
<p dir="auto" data-start="1399" data-end="1442">रूस के पास <strong data-start="1410" data-end="1438">सबसे लंबी आर्कटिक तटरेखा</strong> है।</p>
</li>
<li data-section-id="174x6k3" data-start="1443" data-end="1491">
<p dir="auto" data-start="1445" data-end="1491"><strong data-start="1445" data-end="1467">Northern Sea Route</strong> के विकास को प्राथमिकता।</p>
</li>
<li data-section-id="50gaog" data-start="1492" data-end="1550">
<p dir="auto" data-start="1494" data-end="1550">बंदरगाहों, ऊर्जा अवसंरचना तथा आर्कटिक बस्तियों का विकास।</p>
</li>
<li data-section-id="1m2hqn2" data-start="1551" data-end="1592">
<p dir="auto" data-start="1553" data-end="1592"><strong data-start="1553" data-end="1583">तेल, गैस एवं खनिज संसाधनों</strong> का दोहन।</p>
</li>
<li data-section-id="1601plz" data-start="1593" data-end="1649">
<p dir="auto" data-start="1595" data-end="1649">आइसब्रेकर बेड़े तथा समुद्री निगरानी क्षमता का विस्तार।</p>
</li>
<li data-section-id="xhkhf9" data-start="1650" data-end="1738">
<p dir="auto" data-start="1652" data-end="1738">आर्कटिक को <strong data-start="1663" data-end="1701">ऊर्जा, परिवहन और राष्ट्रीय सुरक्षा</strong> के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण मानता है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="eq2o6s" data-start="1740" data-end="1774">अमेरिका की प्रमुख पहल एवं हित:</h3>
<ul data-start="1776" data-end="2189">
<li data-section-id="8blxmm" data-start="1776" data-end="1837">
<p dir="auto" data-start="1778" data-end="1837">अमेरिका का आर्कटिक क्षेत्र मुख्यतः <strong data-start="1813" data-end="1824">अलास्का</strong> से जुड़ा है।</p>
</li>
<li data-section-id="1r6ic4x" data-start="1838" data-end="1916">
<p dir="auto" data-start="1840" data-end="1916">आर्कटिक में <strong data-start="1852" data-end="1901">राष्ट्रीय सुरक्षा, निगरानी एवं रक्षा क्षमताओं</strong> को मजबूत करना।</p>
</li>
<li data-section-id="c9yfkk" data-start="1917" data-end="1986">
<p dir="auto" data-start="1919" data-end="1986">रूस की सैन्य गतिविधियों तथा चीन की बढ़ती उपस्थिति पर रणनीतिक ध्यान।</p>
</li>
<li data-section-id="12pctfl" data-start="1987" data-end="2050">
<p dir="auto" data-start="1989" data-end="2050"><strong data-start="1989" data-end="2029">महत्वपूर्ण खनिजों एवं ऊर्जा संसाधनों</strong> की संभावनाओं पर जोर।</p>
</li>
<li data-section-id="ghkhx0" data-start="2051" data-end="2131">
<p dir="auto" data-start="2053" data-end="2131">आर्कटिक समुद्री क्षेत्र में <strong data-start="2081" data-end="2114">आइसब्रेकर एवं अवसंरचना क्षमता</strong> बढ़ाने पर ध्यान।</p>
</li>
<li data-section-id="1r8yvse" data-start="2132" data-end="2189">
<p dir="auto" data-start="2134" data-end="2189">NATO सहयोगियों के साथ आर्कटिक सुरक्षा सहयोग महत्वपूर्ण।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1nppkfi" data-start="2191" data-end="2221">चीन की प्रमुख पहल एवं हित:</h3>
<ul data-start="2223" data-end="2659">
<li data-section-id="5fv0sg" data-start="2223" data-end="2299">
<p dir="auto" data-start="2225" data-end="2299">चीन स्वयं <strong data-start="2235" data-end="2258">“Near-Arctic State”</strong> के रूप में अपनी भूमिका प्रस्तुत करता है।</p>
</li>
<li data-section-id="147hou6" data-start="2300" data-end="2374">
<p dir="auto" data-start="2302" data-end="2374"><strong data-start="2302" data-end="2321">Polar Silk Road</strong> के माध्यम से आर्कटिक में व्यापार एवं अवसंरचना सहयोग।</p>
</li>
<li data-section-id="tbkvoc" data-start="2375" data-end="2437">
<p dir="auto" data-start="2377" data-end="2437">ध्रुवीय वैज्ञानिक अनुसंधान एवं अभियानों में सक्रिय भागीदारी।</p>
</li>
<li data-section-id="ehhou5" data-start="2438" data-end="2498">
<p dir="auto" data-start="2440" data-end="2498">रूस के साथ <strong data-start="2451" data-end="2491">Northern Sea Route, ऊर्जा एवं परिवहन</strong> सहयोग।</p>
</li>
<li data-section-id="o4xirb" data-start="2499" data-end="2570">
<p dir="auto" data-start="2501" data-end="2570">आर्कटिक के <strong data-start="2512" data-end="2560">खनिज संसाधनों तथा नए समुद्री व्यापार मार्गों</strong> में रुचि।</p>
</li>
<li data-section-id="1x545ng" data-start="2571" data-end="2659">
<p dir="auto" data-start="2573" data-end="2659">वैज्ञानिक अनुसंधान, निवेश और अंतरराष्ट्रीय साझेदारी के माध्यम से अपनी उपस्थिति बढ़ाना।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1k4rbyz" data-start="2661" data-end="2692">भारत की प्रमुख पहल एवं हित:</h3>
<p dir="auto" data-start="2694" data-end="2717"><strong data-start="2694" data-end="2717">वैज्ञानिक अनुसंधान:</strong></p>
<ul data-start="2718" data-end="2926">
<li data-section-id="1gtqu9x" data-start="2718" data-end="2823">
<p dir="auto" data-start="2720" data-end="2823">भारत ने <strong data-start="2728" data-end="2809">2008 में नॉर्वे के स्वालबार्ड स्थित Ny-Ålesund में ‘हिमाद्री’ अनुसंधान केंद्र</strong> स्थापित किया।</p>
</li>
<li data-section-id="6138ko" data-start="2824" data-end="2926">
<p dir="auto" data-start="2826" data-end="2926"><strong data-start="2826" data-end="2882">National Centre for Polar and Ocean Research (NCPOR)</strong> भारत के ध्रुवीय अनुसंधान का समन्वय करता है।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="2928" data-end="2959"><strong data-start="2928" data-end="2959">भारत की आर्कटिक नीति, 2022:</strong></p>
<ul data-start="2960" data-end="3148">
<li data-section-id="197t3kh" data-start="2960" data-end="2999">
<p dir="auto" data-start="2962" data-end="2999">वैज्ञानिक अनुसंधान एवं जलवायु अध्ययन।</p>
</li>
<li data-section-id="12jrj3s" data-start="3000" data-end="3039">
<p dir="auto" data-start="3002" data-end="3039">पर्यावरण संरक्षण एवं जलवायु परिवर्तन।</p>
</li>
<li data-section-id="45p48k" data-start="3040" data-end="3064">
<p dir="auto" data-start="3042" data-end="3064">आर्थिक एवं मानव विकास।</p>
</li>
<li data-section-id="199pqde" data-start="3065" data-end="3090">
<p dir="auto" data-start="3067" data-end="3090">परिवहन एवं कनेक्टिविटी।</p>
</li>
<li data-section-id="1fxgnj" data-start="3091" data-end="3130">
<p dir="auto" data-start="3093" data-end="3130">आर्कटिक शासन एवं अंतरराष्ट्रीय सहयोग।</p>
</li>
<li data-section-id="1u19bqm" data-start="3131" data-end="3148">
<p dir="auto" data-start="3133" data-end="3148">क्षमता निर्माण।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="3150" data-end="3173"><strong data-start="3150" data-end="3173">भारत के प्रमुख हित:</strong></p>
<ul data-start="3174" data-end="3368">
<li data-section-id="1i2s4zd" data-start="3174" data-end="3222">
<p dir="auto" data-start="3176" data-end="3222"><strong data-start="3176" data-end="3222">जलवायु सुरक्षा एवं मानसून संबंधी अनुसंधान।</strong></p>
</li>
<li data-section-id="m4h7l" data-start="3223" data-end="3239">
<p dir="auto" data-start="3225" data-end="3239">ऊर्जा सुरक्षा।</p>
</li>
<li data-section-id="r07z0a" data-start="3240" data-end="3277">
<p dir="auto" data-start="3242" data-end="3277">महत्वपूर्ण खनिजों तक संभावित पहुँच।</p>
</li>
<li data-section-id="1y9y9da" data-start="3278" data-end="3311">
<p dir="auto" data-start="3280" data-end="3311">समुद्री परिवहन एवं कनेक्टिविटी।</p>
</li>
<li data-section-id="rr9817" data-start="3312" data-end="3368">
<p dir="auto" data-start="3314" data-end="3368">रूस के साथ आर्कटिक ऊर्जा एवं Northern Sea Route सहयोग।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="11zpfu3" data-start="3370" data-end="3397">भारत–रूस आर्कटिक सहयोग:</h3>
<ul data-start="3399" data-end="3576">
<li data-section-id="zv3vra" data-start="3399" data-end="3443">
<p dir="auto" data-start="3401" data-end="3443"><strong data-start="3401" data-end="3423">Northern Sea Route</strong> के विकास में सहयोग।</p>
</li>
<li data-section-id="mx3x1r" data-start="3444" data-end="3468">
<p dir="auto" data-start="3446" data-end="3468">ऊर्जा एवं खनिज संसाधन।</p>
</li>
<li data-section-id="13c5pbo" data-start="3469" data-end="3502">
<p dir="auto" data-start="3471" data-end="3502">समुद्री परिवहन एवं लॉजिस्टिक्स।</p>
</li>
<li data-section-id="1h9njkj" data-start="3503" data-end="3532">
<p dir="auto" data-start="3505" data-end="3532">बंदरगाह एवं अवसंरचना विकास।</p>
</li>
<li data-section-id="1ao90by" data-start="3533" data-end="3576">
<p dir="auto" data-start="3535" data-end="3576">ध्रुवीय वैज्ञानिक अनुसंधान एवं प्रशिक्षण।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="edbcc3" data-start="3578" data-end="3596">आर्कटिक परिषद:</h3>
<ul data-start="3598" data-end="3812">
<li data-section-id="g7f816" data-start="3598" data-end="3644">
<p dir="auto" data-start="3600" data-end="3644"><strong data-start="3600" data-end="3620">1996 में स्थापित</strong> प्रमुख अंतर-सरकारी मंच।</p>
</li>
<li data-section-id="nl2dxt" data-start="3645" data-end="3678">
<p dir="auto" data-start="3647" data-end="3678">आठ आर्कटिक राज्यों की भागीदारी।</p>
</li>
<li data-section-id="rm57b7" data-start="3679" data-end="3774">
<p dir="auto" data-start="3681" data-end="3774">प्रमुख क्षेत्र: <strong data-start="3697" data-end="3774">पर्यावरण संरक्षण, सतत विकास, वैज्ञानिक सहयोग तथा स्वदेशी समुदायों के हित।</strong></p>
</li>
<li data-section-id="dgno56" data-start="3775" data-end="3812">
<p dir="auto" data-start="3777" data-end="3812"><strong data-start="3777" data-end="3808">भारत 2013 से Observer State</strong> है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="o85w4m" data-start="3814" data-end="3835">प्रमुख चुनौतियाँ:</h3>
<p dir="auto" data-start="3837" data-end="3866"><strong data-start="3837" data-end="3866">भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धा:</strong></p>
<ul data-start="3867" data-end="3969">
<li data-section-id="v46k90" data-start="3867" data-end="3923">
<p dir="auto" data-start="3869" data-end="3923">रूस, अमेरिका और चीन के बीच बढ़ती रणनीतिक प्रतिस्पर्धा।</p>
</li>
<li data-section-id="1mmg475" data-start="3924" data-end="3969">
<p dir="auto" data-start="3926" data-end="3969">रूस–पश्चिम तनाव का आर्कटिक सहयोग पर प्रभाव।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="3971" data-end="3985"><strong data-start="3971" data-end="3985">सैन्यीकरण:</strong></p>
<ul data-start="3986" data-end="4046">
<li data-section-id="mvxw0s" data-start="3986" data-end="4046">
<p dir="auto" data-start="3988" data-end="4046">सैन्य अवसंरचना, निगरानी एवं सुरक्षा गतिविधियों में वृद्धि।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="4048" data-end="4069"><strong data-start="4048" data-end="4069">पर्यावरणीय जोखिम:</strong></p>
<ul data-start="4070" data-end="4190">
<li data-section-id="11gulbs" data-start="4070" data-end="4095">
<p dir="auto" data-start="4072" data-end="4095">समुद्री बर्फ का पिघलना।</p>
</li>
<li data-section-id="1k72rk9" data-start="4096" data-end="4120">
<p dir="auto" data-start="4098" data-end="4120">पर्माफ्रॉस्ट का क्षरण।</p>
</li>
<li data-section-id="1uxwagu" data-start="4121" data-end="4145">
<p dir="auto" data-start="4123" data-end="4145">तेल रिसाव एवं प्रदूषण।</p>
</li>
<li data-section-id="miq2ez" data-start="4146" data-end="4190">
<p dir="auto" data-start="4148" data-end="4190">जैव-विविधता एवं पारिस्थितिक तंत्र पर दबाव।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="4192" data-end="4220"><strong data-start="4192" data-end="4220">स्वदेशी समुदायों के हित:</strong></p>
<ul data-start="4221" data-end="4273">
<li data-section-id="171fciu" data-start="4221" data-end="4273">
<p dir="auto" data-start="4223" data-end="4273">पारंपरिक आजीविका, संस्कृति एवं संसाधनों पर प्रभाव।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="4275" data-end="4301"><strong data-start="4275" data-end="4301">शासन संबंधी चुनौतियाँ:</strong></p>
<ul data-start="4302" data-end="4425">
<li data-section-id="mw8355" data-start="4302" data-end="4338">
<p dir="auto" data-start="4304" data-end="4338">समुद्री सीमाएँ एवं अधिकार क्षेत्र।</p>
</li>
<li data-section-id="ybs541" data-start="4339" data-end="4358">
<p dir="auto" data-start="4341" data-end="4358">संसाधनों का दोहन।</p>
</li>
<li data-section-id="1c8sszu" data-start="4359" data-end="4374">
<p dir="auto" data-start="4361" data-end="4374">नौवहन अधिकार।</p>
</li>
<li data-section-id="1ukbjn5" data-start="4375" data-end="4425">
<p dir="auto" data-start="4377" data-end="4425">पर्यावरणीय मानक एवं गैर-आर्कटिक देशों की भूमिका।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="jv4rr3" data-start="4427" data-end="4454">भारत के लिए आगे की राह:</h3>
<ul data-start="4456" data-end="4904">
<li data-section-id="4bu0dk" data-start="4456" data-end="4515">
<p dir="auto" data-start="4458" data-end="4515"><strong data-start="4458" data-end="4497">जलवायु विज्ञान एवं ध्रुवीय अनुसंधान</strong> में निवेश बढ़ाना।</p>
</li>
<li data-section-id="1pldcra" data-start="4516" data-end="4579">
<p dir="auto" data-start="4518" data-end="4579">आर्कटिक संसाधनों के <strong data-start="4538" data-end="4571">सतत एवं पर्यावरण-अनुकूल उपयोग</strong> पर जोर।</p>
</li>
<li data-section-id="xrn6yx" data-start="4580" data-end="4623">
<p dir="auto" data-start="4582" data-end="4623"><strong data-start="4582" data-end="4612">UNCLOS आधारित समुद्री शासन</strong> का समर्थन।</p>
</li>
<li data-section-id="1wi9uv7" data-start="4624" data-end="4684">
<p dir="auto" data-start="4626" data-end="4684">स्वदेशी समुदायों एवं जैव-विविधता के संरक्षण को प्राथमिकता।</p>
</li>
<li data-section-id="1yfm4tq" data-start="4685" data-end="4786">
<p dir="auto" data-start="4687" data-end="4786">रूस, अमेरिका, यूरोपीय देशों तथा अन्य साझेदारों के साथ <strong data-start="4741" data-end="4774">वैज्ञानिक एवं बहुपक्षीय सहयोग</strong> मजबूत करना।</p>
</li>
<li data-section-id="1sf416y" data-start="4787" data-end="4904">
<p dir="auto" data-start="4789" data-end="4904">आर्कटिक को केवल भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धा का क्षेत्र न बनाकर <strong data-start="4849" data-end="4882">वैज्ञानिक सहयोग एवं सतत विकास</strong> का क्षेत्र बनाए रखना।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="gq427x" data-start="4906" data-end="4927">UPSC Mains Focus:</h3>
<h2 dir="auto" data-start="4929" data-end="5129"><span style="color: #0000ff;"><strong data-start="4929" data-end="5129" data-is-last-node="">“आर्कटिक क्षेत्र पर्यावरणीय महत्व के क्षेत्र से आगे बढ़कर रणनीतिक, आर्थिक एवं भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धा का केंद्र बन रहा है। रूस, अमेरिका, चीन और भारत के हितों एवं पहलों के संदर्भ में चर्चा कीजिए।”</strong></span></h2>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/arctic-region-geopolitics-major-initiatives-indias-interests/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Extended Monsoon Phase: Prolonged Withdrawal of the Southwest Monsoon</title>
		<link>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/extended-monsoon-phase-prolonged-withdrawal-of-the-southwest-monsoon/</link>
					<comments>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/extended-monsoon-phase-prolonged-withdrawal-of-the-southwest-monsoon/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[vdAdmin]]></dc:creator>
		<pubDate>Sat, 26 Sep 2026 06:23:19 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://www.vaidicslucknow.com/?post_type=current-affair&#038;p=14211</guid>

					<description><![CDATA[Why in News? The Southwest Monsoon is showing signs of an extended phase, with rainfall continuing over parts of India even beyond the usual period of monsoon withdrawal. Fresh weather systems developing over the Bay of Bengal can revive monsoon activity and produce significant rainfall during late September and early October. What is the Normal Monsoon Cycle? Onset: The [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<div class="flex max-w-full flex-col gap-4 [&amp;&gt;div:has([data-free-thinking-preview-answer=true])+:is(.text-message,.relative:has(&gt;.text-message))]:-mt-2 grow" style="box-sizing: border-box; border-image: initial; margin: 0px; padding: 0px; --margin-qm9k81vuuvy_mz_rxrpor: 0; --padding-qm9k81vuuvy_mz_rxrpor: 0; display: flex; max-width: 100%; --max-width-qm9k81vuuvy_mz_rxrpor: 100%; flex-grow: 1; flex-direction: column; gap: calc(var(--spacing)*4); user-select: text !important; color: #0d0d0d; font-family: -apple-system-body, ui-sans-serif, -apple-system, 'system-ui', 'Segoe UI', Helvetica, 'Apple Color Emoji', Arial, 'sans-serif', 'Segoe UI Emoji', 'Segoe UI Symbol'; font-size: 16px; font-style: normal; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-weight: 400; letter-spacing: normal; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #fcfcfc; text-decoration-thickness: initial; text-decoration-style: initial; text-decoration-color: initial; border: 0px solid var(--border-light,currentColor);">
<div class="min-h-8 text-message relative flex w-full flex-col items-end gap-2 text-start break-words whitespace-normal outline-none keyboard-focused:focus-ring [.text-message+&amp;]:mt-1" dir="auto" tabindex="0" data-message-author-role="assistant" data-message-id="658bdd91-5458-4393-a7f4-8af539281733" data-message-model-slug="gpt-5-6" data-turn-start-message="true">
<div class="flex w-full flex-col gap-1 empty:hidden">
<div class="LR5Y_W_content markdown prose dark:prose-invert wrap-break-word w-full light markdown-new-styling">
<h3 dir="auto" data-section-id="oahnjr" data-start="74" data-end="90">Why in News?</h3>
<p dir="auto" data-start="92" data-end="415">The <strong data-start="96" data-end="155">Southwest Monsoon is showing signs of an extended phase</strong>, with rainfall continuing over parts of India even beyond the usual period of monsoon withdrawal. Fresh weather systems developing over the <strong data-start="296" data-end="313">Bay of Bengal</strong> can revive monsoon activity and produce significant rainfall during late September and early October.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1d3rx0i" data-start="417" data-end="454">What is the Normal Monsoon Cycle?</h3>
<ul data-start="456" data-end="864">
<li data-section-id="1l57aqp" data-start="456" data-end="538">
<p dir="auto" data-start="458" data-end="538"><strong data-start="458" data-end="468">Onset:</strong> The Southwest Monsoon normally arrives over <strong data-start="513" data-end="537">Kerala around 1 June</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="4v98wo" data-start="539" data-end="625">
<p dir="auto" data-start="541" data-end="625">It gradually advances northward and covers most parts of India during <strong data-start="611" data-end="624">June–July</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="18u7c0z" data-start="626" data-end="762">
<p dir="auto" data-start="628" data-end="762"><strong data-start="628" data-end="643">Withdrawal:</strong> The monsoon normally begins withdrawing from <strong data-start="689" data-end="724">northwestern India in September</strong> and progressively retreats southward.</p>
</li>
<li data-section-id="15smreg" data-start="763" data-end="864">
<p dir="auto" data-start="765" data-end="864">By <strong data-start="768" data-end="800">late September–early October</strong>, most of India normally enters the <strong data-start="836" data-end="863">post-monsoon transition</strong>.</p>
</li>
</ul>
<p><img data-dominant-color="adc6da" data-has-transparency="false" style="--dominant-color: #adc6da;" decoding="async" class="alignleft size-full wp-image-14212 not-transparent" src="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/exten.webp" alt="" width="1255" height="690" srcset="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/exten.webp 1255w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/exten-300x165.webp 300w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/exten-1024x563.webp 1024w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/exten-768x422.webp 768w" sizes="(max-width: 1255px) 100vw, 1255px" /></p>
<h3 dir="auto" data-section-id="aoitk9" data-start="866" data-end="905">What is the Extended Monsoon Phase?</h3>
<p dir="auto" data-start="907" data-end="1058">The <strong data-start="911" data-end="937">Extended Monsoon Phase</strong> refers to a situation in which <strong data-start="969" data-end="1057">monsoon activity persists or becomes active again beyond its usual withdrawal period</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="1060" data-end="1078">It may occur when:</p>
<ul data-start="1080" data-end="1386">
<li data-section-id="19gn027" data-start="1080" data-end="1120">
<p dir="auto" data-start="1082" data-end="1120">The monsoon withdrawal is <strong data-start="1108" data-end="1119">delayed</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="19aogzw" data-start="1121" data-end="1177">
<p dir="auto" data-start="1123" data-end="1177">Moisture continues to flow from the <strong data-start="1159" data-end="1176">Bay of Bengal</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1xhcwj8" data-start="1178" data-end="1278">
<p dir="auto" data-start="1180" data-end="1278">Fresh <strong data-start="1186" data-end="1246">low-pressure areas, depressions or other weather systems</strong> develop over the Bay of Bengal.</p>
</li>
<li data-section-id="1vi3qjq" data-start="1279" data-end="1386">
<p dir="auto" data-start="1281" data-end="1386">These systems move inland and produce renewed rainfall over parts of central, eastern and northern India.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="47wql6" data-start="1388" data-end="1406">Major Features:</h3>
<p dir="auto" data-start="1408" data-end="1433"><strong data-start="1408" data-end="1433">Late-season rainfall:</strong></p>
<ul data-start="1434" data-end="1612">
<li data-section-id="dt7c8m" data-start="1434" data-end="1514">
<p dir="auto" data-start="1436" data-end="1514">Significant rainfall may continue during <strong data-start="1477" data-end="1513">late September and early October</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1iw9kie" data-start="1515" data-end="1612">
<p dir="auto" data-start="1517" data-end="1612">Some regions may experience rainfall much later than the traditional monsoon withdrawal period.</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1614" data-end="1646"><strong data-start="1614" data-end="1646">Renewal of monsoon activity:</strong></p>
<ul data-start="1647" data-end="1834">
<li data-section-id="1e205s4" data-start="1647" data-end="1759">
<p dir="auto" data-start="1649" data-end="1759">After a temporary reduction in rainfall, a fresh spell may occur due to <strong data-start="1721" data-end="1758">new Bay of Bengal weather systems</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1btzrp3" data-start="1760" data-end="1834">
<p dir="auto" data-start="1762" data-end="1834">This may create an impression of a <strong data-start="1797" data-end="1833">second phase of monsoon activity</strong>.</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1836" data-end="1859"><strong data-start="1836" data-end="1859">Delayed withdrawal:</strong></p>
<ul data-start="1860" data-end="2054">
<li data-section-id="1f9ri8p" data-start="1860" data-end="1951">
<p dir="auto" data-start="1862" data-end="1951">The monsoon may retreat <strong data-start="1886" data-end="1950">several days or weeks later than its climatological schedule</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1fenq2u" data-start="1952" data-end="2054">
<p dir="auto" data-start="1954" data-end="2054">Therefore, the transition from the rainy season to the post-monsoon season becomes less predictable.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1hivbb1" data-start="2056" data-end="2079">Why Does It Happen?</h3>
<p dir="auto" data-start="2081" data-end="2147">The persistence or revival of monsoon activity is associated with:</p>
<ul data-start="2149" data-end="2466">
<li data-section-id="1den7rj" data-start="2149" data-end="2203">
<p dir="auto" data-start="2151" data-end="2203"><strong data-start="2151" data-end="2203">Continued moisture supply from the Bay of Bengal</strong></p>
</li>
<li data-section-id="dovh92" data-start="2204" data-end="2259">
<p dir="auto" data-start="2206" data-end="2259">Formation of <strong data-start="2219" data-end="2259">low-pressure systems and depressions</strong></p>
</li>
<li data-section-id="wdll8r" data-start="2260" data-end="2311">
<p dir="auto" data-start="2262" data-end="2311">Persistence of favourable <strong data-start="2288" data-end="2311">monsoon circulation</strong></p>
</li>
<li data-section-id="sz5o4w" data-start="2312" data-end="2394">
<p dir="auto" data-start="2314" data-end="2394">Interaction between tropical weather systems and broader atmospheric circulation</p>
</li>
<li data-section-id="al4cev" data-start="2395" data-end="2466">
<p dir="auto" data-start="2397" data-end="2466">Variations in <strong data-start="2411" data-end="2466">sea-surface temperatures and atmospheric conditions</strong></p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="w4wg3d" data-start="2468" data-end="2484">Significance</h3>
<p dir="auto" data-start="2486" data-end="2524">The Extended Monsoon Phase can affect:</p>
<ul data-start="2526" data-end="2870">
<li data-section-id="1rads6r" data-start="2526" data-end="2579">
<p dir="auto" data-start="2528" data-end="2579"><strong data-start="2528" data-end="2544">Agriculture:</strong> Delayed harvesting of Kharif crops</p>
</li>
<li data-section-id="1c69g6d" data-start="2580" data-end="2630">
<p dir="auto" data-start="2582" data-end="2630"><strong data-start="2582" data-end="2598">Urban areas:</strong> Waterlogging and urban flooding</p>
</li>
<li data-section-id="zl41ky" data-start="2631" data-end="2706">
<p dir="auto" data-start="2633" data-end="2706"><strong data-start="2633" data-end="2657">Disaster management:</strong> Greater requirement for late-season preparedness</p>
</li>
<li data-section-id="viqiek" data-start="2707" data-end="2780">
<p dir="auto" data-start="2709" data-end="2780"><strong data-start="2709" data-end="2727">Public health:</strong> Favourable conditions for some vector-borne diseases</p>
</li>
<li data-section-id="1rh17oy" data-start="2781" data-end="2870">
<p dir="auto" data-start="2783" data-end="2870"><strong data-start="2783" data-end="2807">Weather forecasting:</strong> Greater uncertainty in determining the end of the rainy season</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="6j03wn" data-start="2872" data-end="2897">UPSC Prelims Pointers</h3>
<ul data-start="2899" data-end="3397">
<li data-section-id="1jhjivq" data-start="2899" data-end="2966">
<p dir="auto" data-start="2901" data-end="2966"><strong data-start="2901" data-end="2923">Southwest Monsoon:</strong> Normally reaches Kerala around <strong data-start="2955" data-end="2965">1 June</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1cebdnh" data-start="2967" data-end="3053">
<p dir="auto" data-start="2969" data-end="3053"><strong data-start="2969" data-end="2992">Monsoon withdrawal:</strong> Begins from <strong data-start="3005" data-end="3027">northwestern India</strong> and progresses southward.</p>
</li>
<li data-section-id="oo4xoy" data-start="3054" data-end="3182">
<p dir="auto" data-start="3056" data-end="3182"><strong data-start="3056" data-end="3074">Bay of Bengal:</strong> Major source of moisture and an important region for formation of <strong data-start="3141" data-end="3181">low-pressure systems and depressions</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="2alo8y" data-start="3183" data-end="3293">
<p dir="auto" data-start="3185" data-end="3293"><strong data-start="3185" data-end="3212">Extended Monsoon Phase:</strong> Persistence or renewed monsoon activity <strong data-start="3253" data-end="3292">beyond the normal withdrawal period</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="gos4ol" data-start="3294" data-end="3397">
<p dir="auto" data-start="3296" data-end="3397">It demonstrates that <strong data-start="3317" data-end="3396">monsoon withdrawal is a gradual atmospheric process, not a fixed-date event</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="cwtkg7" data-start="3399" data-end="3425">UPSC Mains Perspective</h3>
<p dir="auto" data-start="3427" data-end="3759" data-is-last-node="" data-is-only-node="">The Extended Monsoon Phase reflects the <strong data-start="3467" data-end="3521">highly dynamic nature of the Indian monsoon system</strong>. Delayed withdrawal and renewed rainfall can have significant implications for agriculture, disaster management, water resources and public health, highlighting the need for <strong data-start="3696" data-end="3758">better seasonal forecasting and climate-resilient planning</strong>.</p>
<div class="flex max-w-full flex-col gap-4 [&amp;&gt;div:has([data-free-thinking-preview-answer=true])+:is(.text-message,.relative:has(&gt;.text-message))]:-mt-2 grow" style="box-sizing: border-box; border-image: initial; margin: 0px; padding: 0px; --margin-qm9k81vuuvy_mz_rxrpor: 0; --padding-qm9k81vuuvy_mz_rxrpor: 0; display: flex; max-width: 100%; --max-width-qm9k81vuuvy_mz_rxrpor: 100%; flex-grow: 1; flex-direction: column; gap: calc(var(--spacing)*4); user-select: text !important; color: #0d0d0d; font-family: -apple-system-body, ui-sans-serif, -apple-system, 'system-ui', 'Segoe UI', Helvetica, 'Apple Color Emoji', Arial, 'sans-serif', 'Segoe UI Emoji', 'Segoe UI Symbol'; font-size: 16px; font-style: normal; font-variant-ligatures: normal; font-variant-caps: normal; font-weight: 400; letter-spacing: normal; orphans: 2; text-align: start; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; background-color: #fcfcfc; text-decoration-thickness: initial; text-decoration-style: initial; text-decoration-color: initial; border: 0px solid var(--border-light,currentColor);">
<div class="min-h-8 text-message relative flex w-full flex-col items-end gap-2 text-start break-words whitespace-normal outline-none keyboard-focused:focus-ring [.text-message+&amp;]:mt-1" dir="auto" tabindex="0" data-message-author-role="assistant" data-message-id="e8491a84-f2b1-4b55-8a51-1d3cb2f41484" data-message-model-slug="gpt-5-6" data-turn-start-message="true">
<div class="flex w-full flex-col gap-1 empty:hidden">
<div class="LR5Y_W_content markdown prose dark:prose-invert wrap-break-word w-full light markdown-new-styling">
<h2 dir="auto" data-section-id="5eetf" data-start="0" data-end="87">विस्तारित मानसून चरण (Extended Monsoon Phase): दक्षिण-पश्चिम मानसून की विलंबित वापसी</h2>
<h3 dir="auto" data-section-id="1vexv2n" data-start="89" data-end="109">चर्चा में क्यों?</h3>
<p dir="auto" data-start="111" data-end="455">हाल के वर्षों में <strong data-start="129" data-end="194">दक्षिण-पश्चिम मानसून की वापसी सामान्य समय से आगे तक जारी रहने</strong> के कारण सितंबर के अंतिम सप्ताह तथा अक्टूबर के प्रारंभ में भी देश के कई हिस्सों में वर्षा की स्थिति बनी रहती है। <strong data-start="307" data-end="367">बंगाल की खाड़ी में बनने वाले निम्न दाब क्षेत्र एवं अवदाब</strong> मानसूनी गतिविधियों को पुनः सक्रिय कर सकते हैं, जिससे मानसून की वापसी में विलंब होता है।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="8du4i1" data-start="457" data-end="483">मानसून का सामान्य चक्र</h3>
<ul data-start="485" data-end="939">
<li data-section-id="120ndpv" data-start="485" data-end="571">
<p dir="auto" data-start="487" data-end="571"><strong data-start="487" data-end="496">आगमन:</strong> दक्षिण-पश्चिम मानसून सामान्यतः <strong data-start="528" data-end="551">1 जून के आसपास केरल</strong> में प्रवेश करता है।</p>
</li>
<li data-section-id="kptu80" data-start="572" data-end="691">
<p dir="auto" data-start="574" data-end="691">इसके बाद यह क्रमशः उत्तर एवं उत्तर-पश्चिम की ओर आगे बढ़ते हुए जून-जुलाई में देश के अधिकांश भागों को प्रभावित करता है।</p>
</li>
<li data-section-id="6ff1er" data-start="692" data-end="819">
<p dir="auto" data-start="694" data-end="819"><strong data-start="694" data-end="704">वापसी:</strong> मानसून की वापसी सामान्यतः <strong data-start="731" data-end="764">सितंबर में उत्तर-पश्चिमी भारत</strong> से प्रारंभ होती है और धीरे-धीरे दक्षिण की ओर बढ़ती है।</p>
</li>
<li data-section-id="1b447fe" data-start="820" data-end="939">
<p dir="auto" data-start="822" data-end="939"><strong data-start="822" data-end="861">सितंबर के अंत से अक्टूबर के प्रारंभ</strong> तक देश के अधिकांश भाग मानसूनोत्तर संक्रमण की अवस्था में प्रवेश करने लगते हैं।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="8tsrsc" data-start="941" data-end="974">विस्तारित मानसून चरण क्या है?</h3>
<p dir="auto" data-start="976" data-end="1130"><strong data-start="976" data-end="1000">विस्तारित मानसून चरण</strong> उस स्थिति को कहा जाता है, जब मानसूनी गतिविधियाँ अपनी सामान्य वापसी अवधि के बाद भी <strong data-start="1083" data-end="1129">जारी रहती हैं अथवा पुनः सक्रिय हो जाती हैं</strong>।</p>
<p dir="auto" data-start="1132" data-end="1141">इस दौरान:</p>
<ul data-start="1143" data-end="1429">
<li data-section-id="v22g32" data-start="1143" data-end="1183">
<p dir="auto" data-start="1145" data-end="1183">मानसून की वापसी में <strong data-start="1165" data-end="1174">विलंब</strong> होता है।</p>
</li>
<li data-section-id="17nq304" data-start="1184" data-end="1242">
<p dir="auto" data-start="1186" data-end="1242"><strong data-start="1186" data-end="1229">बंगाल की खाड़ी से नमी की निरंतर आपूर्ति</strong> बनी रहती है।</p>
</li>
<li data-section-id="dl3jib" data-start="1243" data-end="1318">
<p dir="auto" data-start="1245" data-end="1318">बंगाल की खाड़ी में नए <strong data-start="1267" data-end="1298">निम्न दाब क्षेत्र एवं अवदाब</strong> विकसित हो सकते हैं।</p>
</li>
<li data-section-id="hoxjro" data-start="1319" data-end="1429">
<p dir="auto" data-start="1321" data-end="1429">ये मौसमी तंत्र स्थल की ओर बढ़कर मध्य, पूर्वी तथा उत्तरी भारत के कुछ हिस्सों में <strong data-start="1401" data-end="1415">पुनः वर्षा</strong> करा सकते हैं।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="6fi7rk" data-start="1431" data-end="1451">प्रमुख विशेषताएँ</h3>
<p dir="auto" data-start="1453" data-end="1470"><strong data-start="1453" data-end="1470">देर तक वर्षा:</strong></p>
<ul data-start="1471" data-end="1649">
<li data-section-id="zmvf2r" data-start="1471" data-end="1560">
<p dir="auto" data-start="1473" data-end="1560">सितंबर के अंतिम सप्ताह तथा अक्टूबर के प्रारंभ में भी <strong data-start="1526" data-end="1548">महत्त्वपूर्ण वर्षा</strong> हो सकती है।</p>
</li>
<li data-section-id="1uqyupf" data-start="1561" data-end="1649">
<p dir="auto" data-start="1563" data-end="1649">कुछ क्षेत्रों में सामान्य मानसूनी अवधि की तुलना में अधिक समय तक वर्षा जारी रह सकती है।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1651" data-end="1687"><strong data-start="1651" data-end="1687">मानसूनी गतिविधि का पुनर्सक्रियण:</strong></p>
<ul data-start="1688" data-end="1857">
<li data-section-id="1vf9v15" data-start="1688" data-end="1796">
<p dir="auto" data-start="1690" data-end="1796">वर्षा में अस्थायी कमी के बाद <strong data-start="1719" data-end="1765">बंगाल की खाड़ी में विकसित नए मौसमी तंत्रों</strong> के कारण पुनः वर्षा हो सकती है।</p>
</li>
<li data-section-id="liarwu" data-start="1797" data-end="1857">
<p dir="auto" data-start="1799" data-end="1857">इससे मानसून के <strong data-start="1814" data-end="1827">दूसरे चरण</strong> जैसी स्थिति दिखाई दे सकती है।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1859" data-end="1887"><strong data-start="1859" data-end="1887">मानसून की विलंबित वापसी:</strong></p>
<ul data-start="1888" data-end="2074">
<li data-section-id="1ip7ky3" data-start="1888" data-end="1983">
<p dir="auto" data-start="1890" data-end="1983">मानसून अपनी सामान्य जलवायवीय समय-सारणी की तुलना में <strong data-start="1942" data-end="1966">कई दिन या सप्ताह बाद</strong> वापस हो सकता है।</p>
</li>
<li data-section-id="cwr28p" data-start="1984" data-end="2074">
<p dir="auto" data-start="1986" data-end="2074">इससे मानसून से मानसूनोत्तर ऋतु में संक्रमण अधिक <strong data-start="2034" data-end="2062">अनिश्चित एवं परिवर्तनशील</strong> हो जाता है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="emdqkd" data-start="2076" data-end="2096">इसके प्रमुख कारण</h3>
<p dir="auto" data-start="2098" data-end="2147">विस्तारित मानसून गतिविधि के पीछे प्रमुख कारक हैं:</p>
<ul data-start="2149" data-end="2441">
<li data-section-id="zavoqc" data-start="2149" data-end="2199">
<p dir="auto" data-start="2151" data-end="2199"><strong data-start="2151" data-end="2199">बंगाल की खाड़ी से निरंतर आर्द्रता की आपूर्ति</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1fxdokf" data-start="2200" data-end="2248">
<p dir="auto" data-start="2202" data-end="2248">निम्न दाब क्षेत्रों एवं <strong data-start="2226" data-end="2248">अवदाबों का निर्माण</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1pctdyi" data-start="2249" data-end="2290">
<p dir="auto" data-start="2251" data-end="2290">अनुकूल <strong data-start="2258" data-end="2278">मानसूनी परिसंचरण</strong> का बने रहना</p>
</li>
<li data-section-id="1clh62e" data-start="2291" data-end="2370">
<p dir="auto" data-start="2293" data-end="2370">उष्णकटिबंधीय मौसम प्रणालियों तथा व्यापक वायुमंडलीय परिसंचरण के बीच अंतःक्रिया</p>
</li>
<li data-section-id="1q3fh95" data-start="2371" data-end="2441">
<p dir="auto" data-start="2373" data-end="2441"><strong data-start="2373" data-end="2400">समुद्र की सतह के तापमान</strong> तथा वायुमंडलीय परिस्थितियों में परिवर्तन</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="s7na0d" data-start="2443" data-end="2465">प्रभाव एवं महत्त्व</h3>
<p dir="auto" data-start="2467" data-end="2560"><strong data-start="2467" data-end="2476">कृषि:</strong><br data-start="2476" data-end="2479" />देर से होने वाली वर्षा से <strong data-start="2505" data-end="2538">खरीफ फसलों की कटाई एवं भंडारण</strong> प्रभावित हो सकते हैं।</p>
<p dir="auto" data-start="2562" data-end="2647"><strong data-start="2562" data-end="2582">बाढ़ एवं जलभराव:</strong><br data-start="2582" data-end="2585" />लगातार वर्षा से <strong data-start="2601" data-end="2625">शहरी जलभराव तथा बाढ़</strong> का जोखिम बढ़ सकता है।</p>
<p dir="auto" data-start="2649" data-end="2767"><strong data-start="2649" data-end="2666">आपदा प्रबंधन:</strong><br data-start="2666" data-end="2669" />मानसूनोत्तर अवधि में भी <strong data-start="2693" data-end="2733">आपदा-प्रबंधन एवं पूर्व चेतावनी तंत्र</strong> को सक्रिय रखना आवश्यक हो सकता है।</p>
<p dir="auto" data-start="2769" data-end="2880"><strong data-start="2769" data-end="2783">स्वास्थ्य:</strong><br data-start="2783" data-end="2786" />लंबे समय तक आर्द्र परिस्थितियाँ कुछ <strong data-start="2822" data-end="2843">वेक्टर-जनित रोगों</strong> के प्रसार के लिए अनुकूल हो सकती हैं।</p>
<p dir="auto" data-start="2882" data-end="3003"><strong data-start="2882" data-end="2903">मौसम पूर्वानुमान:</strong><br data-start="2903" data-end="2906" />मानसून की वास्तविक वापसी का समय अधिक <strong data-start="2943" data-end="2958">परिवर्तनशील</strong> होने से मौसम पूर्वानुमान की जटिलता बढ़ती है।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1xdbng" data-start="3005" data-end="3033">UPSC Prelims के लिए तथ्य</h3>
<ul data-start="3035" data-end="3574">
<li data-section-id="n10ppm" data-start="3035" data-end="3103">
<p dir="auto" data-start="3037" data-end="3103">दक्षिण-पश्चिम मानसून सामान्यतः <strong data-start="3068" data-end="3091">1 जून के आसपास केरल</strong> पहुँचता है।</p>
</li>
<li data-section-id="1s7ql4r" data-start="3104" data-end="3174">
<p dir="auto" data-start="3106" data-end="3174">मानसून की वापसी सामान्यतः <strong data-start="3132" data-end="3165">उत्तर-पश्चिमी भारत से प्रारंभ</strong> होती है।</p>
</li>
<li data-section-id="1qrxz7v" data-start="3175" data-end="3261">
<p dir="auto" data-start="3177" data-end="3261"><strong data-start="3177" data-end="3195">बंगाल की खाड़ी</strong> निम्न दाब प्रणालियों एवं अवदाबों के निर्माण का प्रमुख क्षेत्र है।</p>
</li>
<li data-section-id="17i4u1w" data-start="3262" data-end="3364">
<p dir="auto" data-start="3264" data-end="3364">बंगाल की खाड़ी से प्राप्त <strong data-start="3290" data-end="3302">आर्द्रता</strong> मानसूनी वर्षा को बनाए रखने में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाती है।</p>
</li>
<li data-section-id="16kes4q" data-start="3365" data-end="3484">
<p dir="auto" data-start="3367" data-end="3484"><strong data-start="3367" data-end="3391">विस्तारित मानसून चरण</strong> का संबंध सामान्य अवधि के बाद भी मानसूनी गतिविधियों के जारी रहने अथवा पुनः सक्रिय होने से है।</p>
</li>
<li data-section-id="1kq4aef" data-start="3485" data-end="3574">
<p dir="auto" data-start="3487" data-end="3574">मानसून की वापसी <strong data-start="3503" data-end="3532">निश्चित तिथि की घटना नहीं</strong>, बल्कि एक क्रमिक वायुमंडलीय प्रक्रिया है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="cwtkg7" data-start="3576" data-end="3602">UPSC Mains Perspective</h3>
<p dir="auto" data-start="3604" data-end="3959" data-is-last-node="" data-is-only-node=""><strong data-start="3604" data-end="3691">विस्तारित मानसून चरण भारतीय मानसून की गतिशील एवं परिवर्तनशील प्रकृति को दर्शाता है।</strong> मानसून की विलंबित वापसी और देर से होने वाली वर्षा का कृषि, जल संसाधन, शहरी बाढ़, स्वास्थ्य तथा आपदा प्रबंधन पर व्यापक प्रभाव पड़ सकता है। अतः <strong data-start="3834" data-end="3906">बेहतर मौसम पूर्वानुमान, पूर्व चेतावनी प्रणाली तथा जलवायु-सहनीय योजना</strong> इस बदलते मानसूनी स्वरूप से निपटने के लिए आवश्यक हैं।</p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="z-0 flex min-h-[46px] justify-start">
<div class="touch:-me-2 touch:-ms-3.5 -ms-2.5 -me-1 flex flex-wrap items-center gap-y-4 p-1 select-none -mt-1 touch:w-[calc(100%+--spacing(3.5))] w-[calc(100%+--spacing(2.5))] duration-[1.5s] focus-within:transition-none hover:transition-none touch:pointer-events-auto cant-hover:pointer-events-auto pointer-events-none [mask-image:linear-gradient(to_right,black_33%,transparent_66%)] [mask-size:300%_100%] [mask-position:100%_0%] motion-safe:transition-[mask-position] group-hover/turn-messages:pointer-events-auto group-hover/turn-messages:[mask-position:0_0] group-focus-within/turn-messages:pointer-events-auto group-focus-within/turn-messages:[mask-position:0_0] has-data-[state=open]:pointer-events-auto has-data-[state=open]:[mask-position:0_0]" tabindex="-1" role="group" aria-label="Response actions">
<div class="[&amp;_svg]:h-full [&amp;_svg]:w-full icon icon"></div>
<p><button id="radix-_r_7u_" class="text-token-text-secondary hover:bg-token-surface-hover rounded-lg" type="button" aria-label="Rate response" data-testid="feedback-turn-action-button" aria-haspopup="menu" aria-expanded="false" data-state="closed"></button></p>
<div class="[&amp;_svg]:h-full [&amp;_svg]:w-full icon icon"></div>
<div class="flex items-center"></div>
<p><button id="radix-_r_86_" class="text-token-text-secondary hover:bg-token-surface-hover touch:w-10 flex h-8 w-8 items-center justify-center rounded-lg" type="button" aria-label="More actions" aria-haspopup="menu" aria-expanded="false" data-state="closed"></button></div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="z-0 flex min-h-[46px] justify-start">
<div class="touch:-me-2 touch:-ms-3.5 -ms-2.5 -me-1 flex flex-wrap items-center gap-y-4 p-1 select-none -mt-1 touch:w-[calc(100%+--spacing(3.5))] w-[calc(100%+--spacing(2.5))] duration-[1.5s] focus-within:transition-none hover:transition-none touch:pointer-events-auto cant-hover:pointer-events-auto pointer-events-none [mask-image:linear-gradient(to_right,black_33%,transparent_66%)] [mask-size:300%_100%] [mask-position:100%_0%] motion-safe:transition-[mask-position] group-hover/turn-messages:pointer-events-auto group-hover/turn-messages:[mask-position:0_0] group-focus-within/turn-messages:pointer-events-auto group-focus-within/turn-messages:[mask-position:0_0] has-data-[state=open]:pointer-events-auto has-data-[state=open]:[mask-position:0_0]" tabindex="-1" role="group" aria-label="Response actions">
<div class="[&amp;_svg]:h-full [&amp;_svg]:w-full icon icon"></div>
<p><button id="radix-_r_6g_" class="text-token-text-secondary hover:bg-token-surface-hover rounded-lg" type="button" aria-label="Rate response" data-testid="feedback-turn-action-button" aria-haspopup="menu" aria-expanded="false" data-state="closed"></button></p>
<div class="[&amp;_svg]:h-full [&amp;_svg]:w-full icon icon"></div>
<div class="flex items-center"></div>
<p><button id="radix-_r_6o_" class="text-token-text-secondary hover:bg-token-surface-hover touch:w-10 flex h-8 w-8 items-center justify-center rounded-lg" type="button" aria-label="More actions" aria-haspopup="menu" aria-expanded="false" data-state="closed"></button></div>
</div>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/extended-monsoon-phase-prolonged-withdrawal-of-the-southwest-monsoon/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>What is Super El Niño?सुपर अल नीनो क्या है?</title>
		<link>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/what-is-super-el-nino%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%aa%e0%a4%b0-%e0%a4%85%e0%a4%b2-%e0%a4%a8%e0%a5%80%e0%a4%a8%e0%a5%8b-%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%b9%e0%a5%88/</link>
					<comments>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/what-is-super-el-nino%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%aa%e0%a4%b0-%e0%a4%85%e0%a4%b2-%e0%a4%a8%e0%a5%80%e0%a4%a8%e0%a5%8b-%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%b9%e0%a5%88/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[vdAdmin]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 24 Sep 2026 07:35:18 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://www.vaidicslucknow.com/?post_type=current-affair&#038;p=14199</guid>

					<description><![CDATA[Why in News? According to a report by the Climate Impact Lab, India could witness an estimated 15,800 additional heat-related deaths (±1,600) between September 2026 and February 2027, compared with average conditions during the corresponding period of 1996–2025. Key Findings: India: Estimated 15,800 additional heat-related deaths during September 2026–February 2027. Global: Around 451,000 additional heat-related deaths projected during the first six months of the El Niño [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h3 dir="auto" data-section-id="bvs2rb" data-start="68" data-end="88"><span role="text"><strong data-start="72" data-end="88">Why in News?</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="90" data-end="355">According to a report by the <strong data-start="119" data-end="141">Climate Impact Lab</strong>, India could witness an estimated <strong data-start="176" data-end="226">15,800 additional heat-related deaths (±1,600)</strong> between <strong data-start="235" data-end="271">September 2026 and February 2027</strong>, compared with average conditions during the corresponding period of <strong data-start="341" data-end="354">1996–2025</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1izskd" data-start="357" data-end="378"><span role="text"><strong data-start="361" data-end="378">Key Findings:</strong></span></h3>
<ul data-start="380" data-end="860">
<li data-section-id="1uwu7e3" data-start="380" data-end="481">
<p dir="auto" data-start="382" data-end="481"><strong data-start="382" data-end="392">India:</strong> Estimated <strong data-start="403" data-end="444">15,800 additional heat-related deaths</strong> during September 2026–February 2027.</p>
</li>
<li data-section-id="119ihyl" data-start="482" data-end="605">
<p dir="auto" data-start="484" data-end="605"><strong data-start="484" data-end="495">Global:</strong> Around <strong data-start="503" data-end="545">451,000 additional heat-related deaths</strong> projected during the first six months of the El Niño event.</p>
</li>
<li data-section-id="199j8xa" data-start="606" data-end="692">
<p dir="auto" data-start="608" data-end="692">About <strong data-start="614" data-end="632">239,000 deaths</strong> are projected globally during September 2026–February 2027.</p>
</li>
<li data-section-id="1g015ps" data-start="693" data-end="860">
<p dir="auto" data-start="695" data-end="724">Regional projections include:</p>
<ul data-start="727" data-end="860">
<li data-section-id="79j115" data-start="727" data-end="750">
<p dir="auto" data-start="729" data-end="750"><strong data-start="729" data-end="743">Indonesia:</strong> 19,300</p>
</li>
<li data-section-id="pmgsz4" data-start="753" data-end="808">
<p dir="auto" data-start="755" data-end="808"><strong data-start="755" data-end="801">Philippines, Vietnam, Thailand &amp; Cambodia:</strong> 19,400</p>
</li>
<li data-section-id="11775cx" data-start="811" data-end="831">
<p dir="auto" data-start="813" data-end="831"><strong data-start="813" data-end="824">Brazil:</strong> 13,300</p>
</li>
<li data-section-id="dg41d9" data-start="834" data-end="860">
<p dir="auto" data-start="836" data-end="860"><strong data-start="836" data-end="853">Sahel region:</strong> 66,800</p>
</li>
</ul>
</li>
</ul>
<p><img data-dominant-color="cbd2d7" data-has-transparency="false" style="--dominant-color: #cbd2d7;" decoding="async" class="alignleft size-full wp-image-14200 not-transparent" src="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/lani.webp" alt="" width="1210" height="692" srcset="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/lani.webp 1210w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/lani-300x172.webp 300w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/lani-1024x586.webp 1024w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/lani-768x439.webp 768w" sizes="(max-width: 1210px) 100vw, 1210px" /></p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1knyv7c" data-start="862" data-end="892"><span role="text"><strong data-start="866" data-end="892">What is Super El Niño?</strong></span></h3>
<ul data-start="894" data-end="1521">
<li data-section-id="6vt3gx" data-start="894" data-end="1051">
<p dir="auto" data-start="896" data-end="1051"><strong data-start="896" data-end="907">El Niño</strong> is a periodic climate phenomenon in which <strong data-start="950" data-end="1050">sea-surface temperatures in the central and eastern tropical Pacific Ocean become unusually warm</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1qmktg2" data-start="1052" data-end="1189">
<p dir="auto" data-start="1054" data-end="1189">It alters <strong data-start="1064" data-end="1091">atmospheric circulation</strong>, leading to changes in <strong data-start="1115" data-end="1152">rainfall and temperature patterns</strong> across different parts of the world.</p>
</li>
<li data-section-id="1svasw0" data-start="1190" data-end="1283">
<p dir="auto" data-start="1192" data-end="1283"><strong data-start="1192" data-end="1209">Super El Niño</strong> is an <strong data-start="1216" data-end="1233">informal term</strong> used for exceptionally strong El Niño conditions.</p>
</li>
<li data-section-id="jv1zhm" data-start="1284" data-end="1389">
<p dir="auto" data-start="1286" data-end="1389">Eastern equatorial Pacific sea-surface temperatures were reported to be <strong data-start="1358" data-end="1388">more than 3°C above normal</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="29cm4z" data-start="1390" data-end="1521">
<p dir="auto" data-start="1392" data-end="1521">Forecasts indicated a <strong data-start="1414" data-end="1471">greater than 90% probability of a very strong El Niño</strong> during the Northern Hemisphere autumn and winter.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1klt1qs" data-start="1523" data-end="1547"><span role="text"><strong data-start="1527" data-end="1547">Impact on India:</strong></span></h3>
<ul data-start="1549" data-end="2045">
<li data-section-id="x41xnu" data-start="1549" data-end="1641">
<p dir="auto" data-start="1551" data-end="1641"><strong data-start="1551" data-end="1573">Southwest Monsoon:</strong> Entering its withdrawal phase after a season of deficient rainfall.</p>
</li>
<li data-section-id="16dmh5t" data-start="1642" data-end="1733">
<p dir="auto" data-start="1644" data-end="1733"><strong data-start="1644" data-end="1665">Rainfall deficit:</strong> Around <strong data-start="1673" data-end="1693">15% below normal</strong> nationally up to <strong data-start="1711" data-end="1732">22 September 2026</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1j0ukei" data-start="1734" data-end="1820">
<p dir="auto" data-start="1736" data-end="1820">Larger rainfall shortfalls were reported in parts of <strong data-start="1789" data-end="1819">southern and eastern India</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="nrdxwy" data-start="1821" data-end="1922">
<p dir="auto" data-start="1823" data-end="1922"><strong data-start="1823" data-end="1846">Electricity demand:</strong> Hotter-than-usual conditions are increasing cooling and electricity demand.</p>
</li>
<li data-section-id="gjk2ay" data-start="1923" data-end="2045">
<p dir="auto" data-start="1925" data-end="2045">Nearly <strong data-start="1932" data-end="1974">40% of India&#8217;s coal-fired power plants</strong> reportedly had critically low fuel stocks amid increased power demand.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="4678qu" data-start="2047" data-end="2070"><span role="text"><strong data-start="2051" data-end="2070">Global Impacts:</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="2072" data-end="2098">El Niño can contribute to:</p>
<ul data-start="2100" data-end="2273">
<li data-section-id="1if8axn" data-start="2100" data-end="2136">
<p dir="auto" data-start="2102" data-end="2136"><strong data-start="2102" data-end="2136">Heatwaves and excess mortality</strong></p>
</li>
<li data-section-id="h05ux8" data-start="2137" data-end="2151">
<p dir="auto" data-start="2139" data-end="2151"><strong data-start="2139" data-end="2151">Droughts</strong></p>
</li>
<li data-section-id="ncopac" data-start="2152" data-end="2177">
<p dir="auto" data-start="2154" data-end="2177"><strong data-start="2154" data-end="2177">Agricultural losses</strong></p>
</li>
<li data-section-id="19761aw" data-start="2178" data-end="2214">
<p dir="auto" data-start="2180" data-end="2214"><strong data-start="2180" data-end="2214">Wildfire-favourable conditions</strong></p>
</li>
<li data-section-id="3d0h9" data-start="2215" data-end="2233">
<p dir="auto" data-start="2217" data-end="2233"><strong data-start="2217" data-end="2233">Water stress</strong></p>
</li>
<li data-section-id="skl93b" data-start="2234" data-end="2273">
<p dir="auto" data-start="2236" data-end="2273">Changes in regional rainfall patterns</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="2275" data-end="2436">For example, <strong data-start="2288" data-end="2301">Indonesia</strong> has experienced conditions conducive to wildfires, while parts of <strong data-start="2368" data-end="2387">Central America</strong> have faced drought-related agricultural impacts.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1p2iji9" data-start="2438" data-end="2466"><span role="text"><strong data-start="2442" data-end="2466">Climate Change Link:</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="2468" data-end="2709">The report describes the event as a <strong data-start="2504" data-end="2534">“postcard from our future”</strong>, suggesting that the extreme temperatures associated with the event provide an indication of climatic conditions that could become more common with <strong data-start="2683" data-end="2708">future climate change</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="srfrpb" data-start="2711" data-end="2744"><span role="text"><strong data-start="2715" data-end="2744">Methodology &amp; Limitation:</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="2746" data-end="2769">The Climate Impact Lab:</p>
<ul data-start="2771" data-end="3167">
<li data-section-id="ozdrs5" data-start="2771" data-end="2868">
<p dir="auto" data-start="2773" data-end="2868">Applies previously estimated <strong data-start="2802" data-end="2841">temperature–mortality relationships</strong> across <strong data-start="2849" data-end="2867">24,378 regions</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="11anveq" data-start="2869" data-end="2940">
<p dir="auto" data-start="2871" data-end="2940">Combines these relationships with <strong data-start="2905" data-end="2939">seasonal temperature forecasts</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1ocvdwk" data-start="2941" data-end="3011">
<p dir="auto" data-start="2943" data-end="3011">Accounts for <strong data-start="2956" data-end="3010">local climate, vulnerability and adaptive capacity</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="15x97dy" data-start="3012" data-end="3167">
<p dir="auto" data-start="3014" data-end="3167">However, the report <strong data-start="3034" data-end="3091">does not disclose the specific numerical coefficients</strong> linking a particular temperature increase to a particular number of deaths.</p>
</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="jjnrch" data-start="0" data-end="28"><span role="text"><strong data-start="2" data-end="28">El Niño:<br />
</strong></span></h1>
<h3 dir="auto" data-section-id="13dznax" data-start="30" data-end="54"><span role="text"><strong data-start="34" data-end="54">What is El Niño?</strong></span></h3>
<ul data-start="55" data-end="281">
<li data-section-id="q1yu4w" data-start="55" data-end="210">
<p dir="auto" data-start="57" data-end="210"><strong data-start="57" data-end="68">El Niño</strong> is a periodic climate phenomenon involving <strong data-start="112" data-end="209">unusual warming of sea-surface temperatures in the central and eastern tropical Pacific Ocean</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1tchnz0" data-start="211" data-end="281">
<p dir="auto" data-start="213" data-end="281">It is the <strong data-start="223" data-end="280">warm phase of the El Niño–Southern Oscillation (ENSO)</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="ww9boh" data-start="283" data-end="309"><span role="text"><strong data-start="287" data-end="309">How does it occur?</strong></span></h3>
<ul data-start="310" data-end="690">
<li data-section-id="jys4gl" data-start="310" data-end="413">
<p dir="auto" data-start="312" data-end="413">Normally, <strong data-start="322" data-end="337">trade winds</strong> blow from east to west, pushing warm water towards Indonesia and Australia.</p>
</li>
<li data-section-id="10h20v8" data-start="414" data-end="461">
<p dir="auto" data-start="416" data-end="461">During El Niño, these trade winds <strong data-start="450" data-end="460">weaken</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1xqt0m2" data-start="462" data-end="531">
<p dir="auto" data-start="464" data-end="531">Warm water shifts <strong data-start="482" data-end="494">eastward</strong> towards the central/eastern Pacific.</p>
</li>
<li data-section-id="1rdhp7x" data-start="532" data-end="597">
<p dir="auto" data-start="534" data-end="597"><strong data-start="534" data-end="558">Cold-water upwelling</strong> near the South American coast weakens.</p>
</li>
<li data-section-id="1eerbue" data-start="598" data-end="690">
<p dir="auto" data-start="600" data-end="690">This alters the <strong data-start="616" data-end="638">Walker circulation</strong>, changing global rainfall and temperature patterns.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="zxa137" data-start="692" data-end="714"><span role="text"><strong data-start="696" data-end="714">Major Effects:</strong></span></h3>
<ul data-start="715" data-end="972">
<li data-section-id="1hznvfy" data-start="715" data-end="772">
<p dir="auto" data-start="717" data-end="772"><strong data-start="717" data-end="747">Higher global temperatures</strong> and increased heatwaves.</p>
</li>
<li data-section-id="9itjs3" data-start="773" data-end="845">
<p dir="auto" data-start="775" data-end="845"><strong data-start="775" data-end="786">Drought</strong> in some regions and <strong data-start="807" data-end="834">heavy rainfall/flooding</strong> in others.</p>
</li>
<li data-section-id="rshe5y" data-start="846" data-end="904">
<p dir="auto" data-start="848" data-end="904">Increased risk of <strong data-start="866" data-end="879">wildfires</strong> and agricultural losses.</p>
</li>
<li data-section-id="1l0qzp3" data-start="905" data-end="972">
<p dir="auto" data-start="907" data-end="972">Reduced nutrient-rich upwelling can affect <strong data-start="950" data-end="971">Pacific fisheries</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1klt1qs" data-start="974" data-end="998"><span role="text"><strong data-start="978" data-end="998">Impact on India:</strong></span></h3>
<ul data-start="999" data-end="1320">
<li data-section-id="o3v1o0" data-start="999" data-end="1076">
<p dir="auto" data-start="1001" data-end="1076">El Niño is <strong data-start="1012" data-end="1075">generally associated with weaker southwest monsoon rainfall</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="jmy765" data-start="1077" data-end="1235">
<p dir="auto" data-start="1079" data-end="1235">However, it <strong data-start="1091" data-end="1129">does not necessarily cause drought</strong>, as the Indian monsoon is also influenced by the <strong data-start="1179" data-end="1234">Indian Ocean Dipole, MJO and other climatic factors</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1gzgzka" data-start="1236" data-end="1320">
<p dir="auto" data-start="1238" data-end="1320">It can contribute to <strong data-start="1259" data-end="1319">higher temperatures, water stress and agricultural risks</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="11o302f" data-start="1322" data-end="1355"><span role="text"><strong data-start="1326" data-end="1355">El Niño &amp; Climate Change:</strong></span></h3>
<ul data-start="1356" data-end="1612">
<li data-section-id="hqwu2k" data-start="1356" data-end="1506">
<p dir="auto" data-start="1358" data-end="1506">El Niño is a <strong data-start="1371" data-end="1413">natural climate variability phenomenon</strong>, whereas global warming is a <strong data-start="1443" data-end="1505">long-term warming trend largely driven by greenhouse gases</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="mm34lz" data-start="1507" data-end="1612">
<p dir="auto" data-start="1509" data-end="1612">A strong El Niño can temporarily <strong data-start="1542" data-end="1573">amplify global temperatures</strong> on top of the long-term warming trend.</p>
</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="1o3sul7" data-start="0" data-end="28"><span role="text"><strong data-start="2" data-end="28">La Niña:<br />
</strong></span></h1>
<h3 dir="auto" data-section-id="1r2b0er" data-start="30" data-end="54"><span role="text"><strong data-start="34" data-end="54">What is La Niña?</strong></span></h3>
<ul data-start="55" data-end="277">
<li data-section-id="akjr4b" data-start="55" data-end="206">
<p dir="auto" data-start="57" data-end="206"><strong data-start="57" data-end="68">La Niña</strong> is a periodic climate phenomenon marked by <strong data-start="112" data-end="205">unusually cool sea-surface temperatures in the central and eastern tropical Pacific Ocean</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="15rgz0a" data-start="207" data-end="277">
<p dir="auto" data-start="209" data-end="277">It is the <strong data-start="219" data-end="276">cool phase of the El Niño–Southern Oscillation (ENSO)</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="ww9boh" data-start="279" data-end="305"><span role="text"><strong data-start="283" data-end="305">How does it occur?</strong></span></h3>
<ul data-start="306" data-end="560">
<li data-section-id="1unwdco" data-start="306" data-end="391">
<p dir="auto" data-start="308" data-end="391"><strong data-start="308" data-end="334">Trade winds strengthen</strong>, pushing warm surface water towards the western Pacific.</p>
</li>
<li data-section-id="1p6f60g" data-start="392" data-end="481">
<p dir="auto" data-start="394" data-end="481">This causes <strong data-start="406" data-end="457">stronger upwelling of cold, nutrient-rich water</strong> in the eastern Pacific.</p>
</li>
<li data-section-id="c76plw" data-start="482" data-end="560">
<p dir="auto" data-start="484" data-end="560">The strengthened temperature gradient reinforces the <strong data-start="537" data-end="559">Walker circulation</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="zxa137" data-start="562" data-end="584"><span role="text"><strong data-start="566" data-end="584">Major Effects:</strong></span></h3>
<ul data-start="585" data-end="888">
<li data-section-id="19aj5aq" data-start="585" data-end="668">
<p dir="auto" data-start="587" data-end="668">Tends to produce <strong data-start="604" data-end="634">cooler global temperatures</strong> compared with El Niño conditions.</p>
</li>
<li data-section-id="1bgi5om" data-start="669" data-end="729">
<p dir="auto" data-start="671" data-end="729">Can cause <strong data-start="681" data-end="712">heavy rainfall and flooding</strong> in some regions.</p>
</li>
<li data-section-id="q5ct2d" data-start="730" data-end="779">
<p dir="auto" data-start="732" data-end="779">Can contribute to <strong data-start="750" data-end="761">drought</strong> in other regions.</p>
</li>
<li data-section-id="3dwbv7" data-start="780" data-end="888">
<p dir="auto" data-start="782" data-end="888">Strengthened upwelling can increase <strong data-start="818" data-end="855">marine productivity and fisheries</strong> in parts of the eastern Pacific.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1klt1qs" data-start="890" data-end="914"><span role="text"><strong data-start="894" data-end="914">Impact on India:</strong></span></h3>
<ul data-start="915" data-end="1199">
<li data-section-id="o6vq8k" data-start="915" data-end="1005">
<p dir="auto" data-start="917" data-end="1005">La Niña is <strong data-start="928" data-end="993">generally associated with stronger southwest monsoon rainfall</strong> over India.</p>
</li>
<li data-section-id="19598ps" data-start="1006" data-end="1114">
<p dir="auto" data-start="1008" data-end="1114">It can increase the likelihood of <strong data-start="1042" data-end="1067">above-normal rainfall</strong>, but it <strong data-start="1076" data-end="1113">does not guarantee a good monsoon</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1g5nvjm" data-start="1115" data-end="1199">
<p dir="auto" data-start="1117" data-end="1199">Excess rainfall can also increase risks of <strong data-start="1160" data-end="1198">floods, landslides and crop damage</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="7x1yrc" data-start="0" data-end="62"><span role="text"><strong data-start="2" data-end="62">सुपर अल नीनो 2026–27: ऊष्मा-जनित मृत्यु एवं जलवायु जोखिम</strong></span></h1>
<h3 dir="auto" data-section-id="19d385s" data-start="64" data-end="89"><span role="text"><strong data-start="68" data-end="89">समाचार में क्यों?</strong></span></h3>
<p dir="auto" data-start="91" data-end="331"><strong data-start="91" data-end="113">Climate Impact Lab</strong> की एक रिपोर्ट के अनुसार, भारत में <strong data-start="148" data-end="177">सितंबर 2026 से फरवरी 2027</strong> के बीच ऊष्मा-जनित मृत्यु के लगभग <strong data-start="211" data-end="245">15,800 अतिरिक्त मामले (±1,600)</strong> हो सकते हैं। यह अनुमान <strong data-start="269" data-end="282">1996–2025</strong> की इसी अवधि की औसत परिस्थितियों की तुलना में है।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1ynups0" data-start="333" data-end="357"><span role="text"><strong data-start="337" data-end="357">प्रमुख निष्कर्ष:</strong></span></h3>
<ul>
<li data-section-id="16edfv" data-start="359" data-end="456">
<p dir="auto" data-start="361" data-end="456"><strong data-start="361" data-end="370">भारत:</strong> सितंबर 2026–फरवरी 2027 के दौरान लगभग <strong data-start="408" data-end="445">15,800 अतिरिक्त ऊष्मा-जनित मृत्यु</strong> का अनुमान।</p>
</li>
<li data-section-id="1oozti7" data-start="457" data-end="565">
<p dir="auto" data-start="459" data-end="565"><strong data-start="459" data-end="469">विश्व:</strong> अल नीनो की प्रारंभिक छह माह की अवधि में लगभग <strong data-start="515" data-end="554">4,51,000 अतिरिक्त ऊष्मा-जनित मृत्यु</strong> का अनुमान।</p>
</li>
<li data-section-id="12gl46r" data-start="566" data-end="658">
<p dir="auto" data-start="568" data-end="658">सितंबर 2026–फरवरी 2027 के दौरान विश्व स्तर पर लगभग <strong data-start="619" data-end="647">2,39,000 अतिरिक्त मृत्यु</strong> का अनुमान।</p>
</li>
<li data-section-id="lhc0pi" data-start="659" data-end="815">
<p dir="auto" data-start="661" data-end="678">क्षेत्रीय अनुमान:</p>
</li>
<li dir="auto" data-start="683" data-end="705"><strong data-start="683" data-end="698">इंडोनेशिया:</strong> 19,300</li>
<li dir="auto" data-start="710" data-end="761"><strong data-start="710" data-end="754">फिलीपींस, वियतनाम, थाईलैंड एवं कंबोडिया:</strong> 19,400</li>
<li dir="auto" data-start="766" data-end="785"><strong data-start="766" data-end="778">ब्राजील:</strong> 13,300</li>
<li dir="auto" data-start="790" data-end="815"><strong data-start="790" data-end="808">साहेल क्षेत्र:</strong> 66,800</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="1be4ufy" data-start="817" data-end="844"><span role="text"><strong data-start="819" data-end="844">सुपर अल नीनो क्या है?</strong></span></h1>
<ul data-start="846" data-end="1494">
<li data-section-id="10b8rry" data-start="846" data-end="1003">
<p dir="auto" data-start="848" data-end="1003"><strong data-start="848" data-end="859">अल नीनो</strong> एक आवधिक जलवायवीय घटना है, जिसमें <strong data-start="894" data-end="994">उष्णकटिबंधीय प्रशांत महासागर के मध्य एवं पूर्वी भाग के समुद्री सतह के तापमान में असामान्य वृद्धि</strong> होती है।</p>
</li>
<li data-section-id="1fzq22u" data-start="1004" data-end="1137">
<p dir="auto" data-start="1006" data-end="1137">यह <strong data-start="1009" data-end="1032">वायुमंडलीय परिसंचरण</strong> को प्रभावित करता है, जिससे विश्व के विभिन्न क्षेत्रों में <strong data-start="1091" data-end="1123">वर्षा एवं तापमान के प्रतिरूप</strong> बदल जाते हैं।</p>
</li>
<li data-section-id="cgfihx" data-start="1138" data-end="1270">
<p dir="auto" data-start="1140" data-end="1270"><strong data-start="1140" data-end="1156">सुपर अल नीनो</strong> कोई औपचारिक वैज्ञानिक श्रेणी नहीं, बल्कि <strong data-start="1198" data-end="1235">अत्यंत प्रबल अल नीनो परिस्थितियों</strong> के लिए प्रयुक्त अनौपचारिक शब्द है।</p>
</li>
<li data-section-id="1s0qj4h" data-start="1271" data-end="1367">
<p dir="auto" data-start="1273" data-end="1367">पूर्वी भूमध्यरेखीय प्रशांत क्षेत्र का समुद्री सतह तापमान सामान्य से <strong data-start="1341" data-end="1356">3°C से अधिक</strong> बताया गया।</p>
</li>
<li data-section-id="1ok7omm" data-start="1368" data-end="1494">
<p dir="auto" data-start="1370" data-end="1494">पूर्वानुमानों में उत्तरी गोलार्द्ध की शरद एवं शीत ऋतु के दौरान अत्यंत प्रबल अल नीनो की <strong data-start="1457" data-end="1480">90% से अधिक संभावना</strong> व्यक्त की गई।</p>
</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="1dq0j4g" data-start="1496" data-end="1517"><span role="text"><strong data-start="1498" data-end="1517">भारत पर प्रभाव:</strong></span></h1>
<ul data-start="1519" data-end="1917">
<li data-section-id="1fwtold" data-start="1519" data-end="1590">
<p dir="auto" data-start="1521" data-end="1590"><strong data-start="1521" data-end="1546">दक्षिण-पश्चिम मानसून:</strong> कम वर्षा वाले मौसम के बाद वापसी के चरण में।</p>
</li>
<li data-section-id="82qyug" data-start="1591" data-end="1670">
<p dir="auto" data-start="1593" data-end="1670"><strong data-start="1593" data-end="1610">वर्षा की कमी:</strong> 22 सितंबर 2026 तक देश में वर्षा सामान्य से लगभग <strong data-start="1659" data-end="1669">15% कम</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="e716me" data-start="1671" data-end="1746">
<p dir="auto" data-start="1673" data-end="1746"><strong data-start="1673" data-end="1700">दक्षिणी एवं पूर्वी भारत</strong> के कुछ हिस्सों में अपेक्षाकृत अधिक वर्षा-कमी।</p>
</li>
<li data-section-id="19sbnr6" data-start="1747" data-end="1833">
<p dir="auto" data-start="1749" data-end="1833"><strong data-start="1749" data-end="1766">विद्युत मांग:</strong> सामान्य से अधिक तापमान के कारण शीतलन एवं बिजली की मांग में वृद्धि।</p>
</li>
<li data-section-id="gmhpta" data-start="1834" data-end="1917">
<p dir="auto" data-start="1836" data-end="1917">लगभग <strong data-start="1841" data-end="1879">40% कोयला-आधारित विद्युत संयंत्रों</strong> में अत्यंत निम्न ईंधन भंडार की सूचना।</p>
</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="xo9r1w" data-start="1919" data-end="1940"><span role="text"><strong data-start="1921" data-end="1940">वैश्विक प्रभाव:</strong></span></h1>
<p dir="auto" data-start="1942" data-end="1996">अल नीनो के कारण निम्नलिखित प्रभाव उत्पन्न हो सकते हैं:</p>
<ul data-start="1998" data-end="2142">
<li data-section-id="10va70o" data-start="1998" data-end="2028">
<p dir="auto" data-start="2000" data-end="2028"><strong data-start="2000" data-end="2028">लू एवं ऊष्मा-जनित मृत्यु</strong></p>
</li>
<li data-section-id="ypvv7e" data-start="2029" data-end="2039">
<p dir="auto" data-start="2031" data-end="2039"><strong data-start="2031" data-end="2039">सूखा</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1czkoxu" data-start="2040" data-end="2056">
<p dir="auto" data-start="2042" data-end="2056"><strong data-start="2042" data-end="2056">कृषि क्षति</strong></p>
</li>
<li data-section-id="wnovg1" data-start="2057" data-end="2084">
<p dir="auto" data-start="2059" data-end="2084"><strong data-start="2059" data-end="2084">वनाग्नि का बढ़ा जोखिम</strong></p>
</li>
<li data-section-id="eepxfa" data-start="2085" data-end="2098">
<p dir="auto" data-start="2087" data-end="2098"><strong data-start="2087" data-end="2098">जल संकट</strong></p>
</li>
<li data-section-id="97pdex" data-start="2099" data-end="2142">
<p dir="auto" data-start="2101" data-end="2142">क्षेत्रीय <strong data-start="2111" data-end="2142">वर्षा प्रतिरूप में परिवर्तन</strong></p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="2144" data-end="2289">उदाहरण के लिए, <strong data-start="2159" data-end="2173">इंडोनेशिया</strong> में वनाग्नि के अनुकूल परिस्थितियाँ तथा <strong data-start="2213" data-end="2229">मध्य अमेरिका</strong> के कुछ हिस्सों में सूखे से संबंधित कृषि प्रभाव देखे गए हैं।</p>
<h1 dir="auto" data-section-id="3hprru" data-start="2291" data-end="2322"><span role="text"><strong data-start="2293" data-end="2322">जलवायु परिवर्तन से संबंध:</strong></span></h1>
<ul data-start="2324" data-end="2738">
<li data-section-id="1mtzk95" data-start="2324" data-end="2402">
<p dir="auto" data-start="2326" data-end="2402">रिपोर्ट ने वर्तमान घटना को <strong data-start="2353" data-end="2375">“भविष्य की एक झलक”</strong> के रूप में वर्णित किया है।</p>
</li>
<li data-section-id="t271mv" data-start="2403" data-end="2537">
<p dir="auto" data-start="2405" data-end="2537">इसका आशय यह है कि वर्तमान में देखी जा रही अत्यधिक गर्म परिस्थितियाँ भविष्य में <strong data-start="2484" data-end="2524">जलवायु परिवर्तन के कारण अधिक सामान्य</strong> हो सकती हैं।</p>
</li>
<li data-section-id="522u5d" data-start="2538" data-end="2649">
<p dir="auto" data-start="2540" data-end="2649">अल नीनो एक <strong data-start="2551" data-end="2585">प्राकृतिक जलवायु परिवर्तनशीलता</strong> है, जबकि वैश्विक तापन दीर्घकालिक तापमान वृद्धि की प्रक्रिया है।</p>
</li>
<li data-section-id="i3l07b" data-start="2650" data-end="2738">
<p dir="auto" data-start="2652" data-end="2738">दोनों की परस्पर क्रिया से <strong data-start="2678" data-end="2716">चरम तापमान एवं अन्य जलवायवीय जोखिम</strong> प्रभावित हो सकते हैं।</p>
</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="e4oymb" data-start="2740" data-end="2772"><span role="text"><strong data-start="2742" data-end="2772">अध्ययन की पद्धति एवं सीमा:</strong></span></h1>
<ul data-start="2774" data-end="3156">
<li data-section-id="extl6w" data-start="2774" data-end="2883">
<p dir="auto" data-start="2776" data-end="2883">Climate Impact Lab ने <strong data-start="2798" data-end="2818">24,378 क्षेत्रों</strong> में पूर्व में निर्धारित <strong data-start="2843" data-end="2868">तापमान–मृत्यु संबंधों</strong> का उपयोग किया।</p>
</li>
<li data-section-id="r87x8r" data-start="2884" data-end="2941">
<p dir="auto" data-start="2886" data-end="2941">इन्हें <strong data-start="2893" data-end="2923">मौसमी तापमान पूर्वानुमानों</strong> के साथ जोड़ा गया।</p>
</li>
<li data-section-id="9gfov4" data-start="2942" data-end="3016">
<p dir="auto" data-start="2944" data-end="3016">स्थानीय <strong data-start="2952" data-end="2994">जलवायु, संवेदनशीलता एवं अनुकूलन क्षमता</strong> को ध्यान में रखा गया।</p>
</li>
<li data-section-id="4gysb6" data-start="3017" data-end="3156">
<p dir="auto" data-start="3019" data-end="3156">रिपोर्ट में किसी विशेष तापमान वृद्धि और मृत्यु के बीच संबंध स्थापित करने वाले <strong data-start="3097" data-end="3128">विशिष्ट संख्यात्मक गुणांकों</strong> का खुलासा नहीं किया गया है।</p>
</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="qsz94w" data-start="3158" data-end="3172"><span role="text"><strong data-start="3160" data-end="3172">अल नीनो:</strong></span></h1>
<h3 dir="auto" data-section-id="3i2pb5" data-start="3174" data-end="3190"><span role="text"><strong data-start="3178" data-end="3190">क्या है?</strong></span></h3>
<ul data-start="3192" data-end="3362">
<li data-section-id="1spm6wp" data-start="3192" data-end="3297">
<p dir="auto" data-start="3194" data-end="3297">उष्णकटिबंधीय प्रशांत महासागर के मध्य एवं पूर्वी भाग के समुद्री सतह तापमान का <strong data-start="3271" data-end="3296">असामान्य रूप से बढ़ना</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="1f3jgff" data-start="3298" data-end="3362">
<p dir="auto" data-start="3300" data-end="3362">यह <strong data-start="3303" data-end="3342">ENSO (El Niño–Southern Oscillation)</strong> का <strong data-start="3346" data-end="3358">उष्ण चरण</strong> है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1ihcwdd" data-start="3364" data-end="3393"><span role="text"><strong data-start="3368" data-end="3393">निर्माण की प्रक्रिया:</strong></span></h3>
<ul data-start="3395" data-end="3837">
<li data-section-id="1ituqr2" data-start="3395" data-end="3546">
<p dir="auto" data-start="3397" data-end="3546">सामान्य परिस्थितियों में <strong data-start="3422" data-end="3455">व्यापारिक पवनें (Trade Winds)</strong> पूर्व से पश्चिम की ओर चलती हैं और गर्म जल को इंडोनेशिया एवं ऑस्ट्रेलिया की ओर ले जाती हैं।</p>
</li>
<li data-section-id="sswisg" data-start="3547" data-end="3604">
<p dir="auto" data-start="3549" data-end="3604">अल नीनो के दौरान व्यापारिक पवनें <strong data-start="3582" data-end="3591">कमजोर</strong> हो जाती हैं।</p>
</li>
<li data-section-id="b2mvtr" data-start="3605" data-end="3641">
<p dir="auto" data-start="3607" data-end="3641">गर्म जल <strong data-start="3615" data-end="3630">पूर्व की ओर</strong> खिसकता है।</p>
</li>
<li data-section-id="jxy5tv" data-start="3642" data-end="3746">
<p dir="auto" data-start="3644" data-end="3746">दक्षिण अमेरिका के तट के समीप <strong data-start="3673" data-end="3728">ठंडे, पोषक-तत्वयुक्त जल का ऊर्ध्वप्रवाह (Upwelling)</strong> कमजोर हो जाता है।</p>
</li>
<li data-section-id="irqemz" data-start="3747" data-end="3837">
<p dir="auto" data-start="3749" data-end="3837">इससे <strong data-start="3754" data-end="3771">वॉकर परिसंचरण</strong> प्रभावित होता है तथा वैश्विक तापमान एवं वर्षा प्रतिरूप बदलते हैं।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1nmivwj" data-start="3839" data-end="3861"><span role="text"><strong data-start="3843" data-end="3861">प्रमुख प्रभाव:</strong></span></h3>
<ul data-start="3863" data-end="4126">
<li data-section-id="s8bbrl" data-start="3863" data-end="3912">
<p dir="auto" data-start="3865" data-end="3912">वैश्विक तापमान में वृद्धि एवं <strong data-start="3895" data-end="3911">लू की घटनाएँ</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="p36fqt" data-start="3913" data-end="3991">
<p dir="auto" data-start="3915" data-end="3991">कुछ क्षेत्रों में <strong data-start="3933" data-end="3941">सूखा</strong>, जबकि अन्य क्षेत्रों में <strong data-start="3967" data-end="3990">अधिक वर्षा एवं बाढ़</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="1ym8ft3" data-start="3992" data-end="4035">
<p dir="auto" data-start="3994" data-end="4035"><strong data-start="3994" data-end="4020">वनाग्नि एवं कृषि क्षति</strong> का बढ़ा जोखिम।</p>
</li>
<li data-section-id="198n1ey" data-start="4036" data-end="4126">
<p dir="auto" data-start="4038" data-end="4126">समुद्री ऊर्ध्वप्रवाह में कमी से <strong data-start="4070" data-end="4105">प्रशांत क्षेत्र की मत्स्य संपदा</strong> प्रभावित हो सकती है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="pfg4og" data-start="4128" data-end="4151"><span role="text"><strong data-start="4132" data-end="4151">भारत पर प्रभाव:</strong></span></h3>
<ul data-start="4153" data-end="4424">
<li data-section-id="1fqk40n" data-start="4153" data-end="4231">
<p dir="auto" data-start="4155" data-end="4231">अल नीनो सामान्यतः <strong data-start="4173" data-end="4212">दक्षिण-पश्चिम मानसून की कमजोर वर्षा</strong> से संबद्ध होता है।</p>
</li>
<li data-section-id="192rld5" data-start="4232" data-end="4286">
<p dir="auto" data-start="4234" data-end="4286">हालांकि, अल नीनो अकेले <strong data-start="4257" data-end="4282">सूखे का निर्धारक नहीं</strong> है।</p>
</li>
<li data-section-id="jve1e5" data-start="4287" data-end="4424">
<p dir="auto" data-start="4289" data-end="4424"><strong data-start="4289" data-end="4346">हिंद महासागर द्विध्रुव (IOD), मैडेन–जूलियन दोलन (MJO)</strong> तथा अन्य वायुमंडलीय एवं महासागरीय कारक भी भारतीय मानसून को प्रभावित करते हैं।</p>
</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="64owlq" data-start="4426" data-end="4440"><span role="text"><strong data-start="4428" data-end="4440">ला नीना:</strong></span></h1>
<h3 dir="auto" data-section-id="3i2pb5" data-start="4442" data-end="4458"><span role="text"><strong data-start="4446" data-end="4458">क्या है?</strong></span></h3>
<ul data-start="4460" data-end="4599">
<li data-section-id="191js2l" data-start="4460" data-end="4570">
<p dir="auto" data-start="4462" data-end="4570"><strong data-start="4462" data-end="4570">उष्णकटिबंधीय प्रशांत महासागर के मध्य एवं पूर्वी भाग में समुद्री सतह तापमान का असामान्य रूप से ठंडा होना।</strong></p>
</li>
<li data-section-id="u4xpvw" data-start="4571" data-end="4599">
<p dir="auto" data-start="4573" data-end="4599">यह ENSO का <strong data-start="4584" data-end="4595">शीत चरण</strong> है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1ihcwdd" data-start="4601" data-end="4630"><span role="text"><strong data-start="4605" data-end="4630">निर्माण की प्रक्रिया:</strong></span></h3>
<ul data-start="4632" data-end="4872">
<li data-section-id="1egct2e" data-start="4632" data-end="4672">
<p dir="auto" data-start="4634" data-end="4672"><strong data-start="4634" data-end="4659">व्यापारिक पवनें मजबूत</strong> हो जाती हैं।</p>
</li>
<li data-section-id="1yvnkr2" data-start="4673" data-end="4746">
<p dir="auto" data-start="4675" data-end="4746">गर्म सतही जल पश्चिमी प्रशांत की ओर अधिक मात्रा में स्थानांतरित होता है।</p>
</li>
<li data-section-id="df0gqj" data-start="4747" data-end="4826">
<p dir="auto" data-start="4749" data-end="4826">पूर्वी प्रशांत में <strong data-start="4768" data-end="4811">ठंडे, पोषक-तत्वयुक्त जल का ऊर्ध्वप्रवाह</strong> मजबूत होता है।</p>
</li>
<li data-section-id="bgia40" data-start="4827" data-end="4872">
<p dir="auto" data-start="4829" data-end="4872">इससे <strong data-start="4834" data-end="4851">वॉकर परिसंचरण</strong> अधिक सुदृढ़ होता है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1nmivwj" data-start="4874" data-end="4896"><span role="text"><strong data-start="4878" data-end="4896">प्रमुख प्रभाव:</strong></span></h3>
<ul data-start="4898" data-end="5153">
<li data-section-id="tzm7vh" data-start="4898" data-end="4970">
<p dir="auto" data-start="4900" data-end="4970">अल नीनो की तुलना में वैश्विक तापमान पर सामान्यतः <strong data-start="4949" data-end="4969">शीतलनकारी प्रभाव</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="1n3ich9" data-start="4971" data-end="5015">
<p dir="auto" data-start="4973" data-end="5015">कुछ क्षेत्रों में <strong data-start="4991" data-end="5014">अधिक वर्षा एवं बाढ़</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="7z6unu" data-start="5016" data-end="5056">
<p dir="auto" data-start="5018" data-end="5056">अन्य क्षेत्रों में <strong data-start="5037" data-end="5045">सूखे</strong> की स्थिति।</p>
</li>
<li data-section-id="hhtndo" data-start="5057" data-end="5153">
<p dir="auto" data-start="5059" data-end="5153">मजबूत ऊर्ध्वप्रवाह से पूर्वी प्रशांत में <strong data-start="5100" data-end="5139">समुद्री उत्पादकता एवं मत्स्य संसाधन</strong> बढ़ सकते हैं।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="pfg4og" data-start="5155" data-end="5178"><span role="text"><strong data-start="5159" data-end="5178">भारत पर प्रभाव:</strong></span></h3>
<ul data-start="5180" data-end="5424" data-is-last-node="" data-is-only-node="">
<li data-section-id="1m9nu8r" data-start="5180" data-end="5253">
<p dir="auto" data-start="5182" data-end="5253">ला नीना सामान्यतः <strong data-start="5200" data-end="5239">दक्षिण-पश्चिम मानसून में अधिक वर्षा</strong> से संबद्ध है।</p>
</li>
<li data-section-id="91dfjd" data-start="5254" data-end="5351">
<p dir="auto" data-start="5256" data-end="5351">इससे सामान्य से अधिक वर्षा की संभावना बढ़ सकती है, लेकिन यह <strong data-start="5316" data-end="5347">अच्छे मानसून की गारंटी नहीं</strong> है।</p>
</li>
<li data-section-id="pmqpvs" data-start="5352" data-end="5424" data-is-last-node="">
<p dir="auto" data-start="5354" data-end="5424" data-is-last-node="">अत्यधिक वर्षा से <strong data-start="5371" data-end="5402">बाढ़, भूस्खलन एवं फसल क्षति</strong> का जोखिम बढ़ सकता है।</p>
</li>
</ul>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/what-is-super-el-nino%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%aa%e0%a4%b0-%e0%a4%85%e0%a4%b2-%e0%a4%a8%e0%a5%80%e0%a4%a8%e0%a5%8b-%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%b9%e0%a5%88/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Dharali Flash Flood/Srikanta Glacier/धराली आकस्मिक बाढ़</title>
		<link>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/dharali-flash-flood-srikanta-glacier-%e0%a4%a7%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a5%80-%e0%a4%86%e0%a4%95%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%a2%e0%a4%bc/</link>
					<comments>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/dharali-flash-flood-srikanta-glacier-%e0%a4%a7%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a5%80-%e0%a4%86%e0%a4%95%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%a2%e0%a4%bc/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[vdAdmin]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 23 Sep 2026 07:20:10 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://www.vaidicslucknow.com/?post_type=current-affair&#038;p=14171</guid>

					<description><![CDATA[Why in News? A study by ISRO scientists, published in NPJ Natural Hazards, examined the 5 August 2025 flash flood that devastated Dharali, Uttarakhand. The study identified the collapse of an exposed ice patch in the Srikanta Glacier as the main trigger. It highlights the emerging link between Himalayan deglaciation, warming temperatures and cryo-hydrological hazards. Key Findings: The event occurred in the upper Bhagirathi [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h3 dir="auto" data-section-id="oahnjr" data-start="77" data-end="93">Why in News?</h3>
<ul data-start="95" data-end="480">
<li data-section-id="yce53r" data-start="95" data-end="249">
<p dir="auto" data-start="97" data-end="249">A study by <strong data-start="108" data-end="127">ISRO scientists</strong>, published in <em data-start="142" data-end="163">NPJ Natural Hazards</em>, examined the <strong data-start="178" data-end="207">5 August 2025 flash flood</strong> that devastated <strong data-start="224" data-end="248">Dharali, Uttarakhand</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="7e4og8" data-start="250" data-end="358">
<p dir="auto" data-start="252" data-end="358">The study identified the <strong data-start="277" data-end="337">collapse of an exposed ice patch in the Srikanta Glacier</strong> as the main trigger.</p>
</li>
<li data-section-id="3hdm3i" data-start="359" data-end="480">
<p dir="auto" data-start="361" data-end="480">It highlights the emerging link between <strong data-start="401" data-end="479">Himalayan deglaciation, warming temperatures and cryo-hydrological hazards</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1bjsgv1" data-start="482" data-end="499">Key Findings:</h3>
<ul data-start="501" data-end="1137">
<li data-section-id="xx6vja" data-start="501" data-end="699">
<p dir="auto" data-start="503" data-end="699">The event occurred in the <strong data-start="529" data-end="567">upper Bhagirathi basin, Uttarkashi</strong>, along the <strong data-start="579" data-end="598">Khir Gad stream</strong>, which originates from the Srikanta Glacier and flows through Dharali before joining the Bhagirathi.</p>
</li>
<li data-section-id="chhtyu" data-start="700" data-end="773">
<p dir="auto" data-start="702" data-end="773"><strong data-start="702" data-end="725">Exposed ice patches</strong> were observed on steep slopes before the event.</p>
</li>
<li data-section-id="r8dyjc" data-start="774" data-end="882">
<p dir="auto" data-start="776" data-end="882">Their exposure indicated <strong data-start="801" data-end="839">thinning of seasonal snow and firn</strong>, consistent with ongoing <strong data-start="865" data-end="881">deglaciation</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1jo2p70" data-start="883" data-end="1033">
<p dir="auto" data-start="885" data-end="1033">Exposed ice is more sensitive to <strong data-start="918" data-end="965">temperature fluctuations and heavy rainfall</strong>, increasing the possibility of melting, fragmentation and collapse.</p>
</li>
<li data-section-id="2e77kq" data-start="1034" data-end="1137">
<p dir="auto" data-start="1036" data-end="1137">The released <strong data-start="1049" data-end="1078">ice, meltwater and debris</strong> can generate sudden downstream flooding and mass movement.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1a65isl" data-start="1139" data-end="1160">What is Nivation?</h3>
<ul data-start="1162" data-end="1506">
<li data-section-id="homa1k" data-start="1162" data-end="1293">
<p dir="auto" data-start="1164" data-end="1293"><strong data-start="1164" data-end="1176">Nivation</strong> is the erosion of ground beneath and around a persistent snow patch due mainly to <strong data-start="1259" data-end="1292">repeated freezing and thawing</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="a5ekyl" data-start="1294" data-end="1409">
<p dir="auto" data-start="1296" data-end="1409">It can create a <strong data-start="1312" data-end="1331">nivation hollow</strong>, which gradually deepens as snow repeatedly accumulates at the same location.</p>
</li>
<li data-section-id="4i02n7" data-start="1410" data-end="1506">
<p dir="auto" data-start="1412" data-end="1506">Such hollows can become <strong data-start="1436" data-end="1474">geomorphologically sensitive zones</strong> for ice and debris instability.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1vs2r60" data-start="1508" data-end="1550">Why are Exposed Ice Patches Important?</h3>
<ul data-start="1552" data-end="1931">
<li data-section-id="u161m6" data-start="1552" data-end="1620">
<p dir="auto" data-start="1554" data-end="1620">Snow and firn provide an <strong data-start="1579" data-end="1599">insulating cover</strong> over underlying ice.</p>
</li>
<li data-section-id="1ar7jt4" data-start="1621" data-end="1686">
<p dir="auto" data-start="1623" data-end="1686">Warming can reduce this protective layer, exposing glacial ice.</p>
</li>
<li data-section-id="10ucxmn" data-start="1687" data-end="1751">
<p dir="auto" data-start="1689" data-end="1751">Exposed ice responds more rapidly to <strong data-start="1726" data-end="1750">warming and rainfall</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1crh34x" data-start="1752" data-end="1830">
<p dir="auto" data-start="1754" data-end="1830">It may therefore <strong data-start="1771" data-end="1801">melt, fragment or collapse</strong>, releasing water and debris.</p>
</li>
<li data-section-id="1d3w6yc" data-start="1831" data-end="1931">
<p dir="auto" data-start="1833" data-end="1931">Thus, exposed ice patches can serve as <strong data-start="1872" data-end="1930">early indicators of increasing cryospheric instability</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1a73px2" data-start="1933" data-end="1950">Beyond GLOFs:</h3>
<ul data-start="1952" data-end="2296">
<li data-section-id="15c929d" data-start="1952" data-end="2042">
<p dir="auto" data-start="1954" data-end="2042">Himalayan disaster monitoring often focuses on <strong data-start="2001" data-end="2041">Glacial Lake Outburst Floods (GLOFs)</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1azwbzo" data-start="2043" data-end="2160">
<p dir="auto" data-start="2045" data-end="2160">The Dharali event shows that hazards can also originate from <strong data-start="2106" data-end="2159">smaller and less-recognised glacier instabilities</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1hmqgf8" data-start="2161" data-end="2296">
<p dir="auto" data-start="2163" data-end="2177">These include:</p>
<ul data-start="2180" data-end="2296">
<li data-section-id="10m9ir3" data-start="2180" data-end="2200">
<p dir="auto" data-start="2182" data-end="2200">Ice-patch collapse</p>
</li>
<li data-section-id="1jzsi8n" data-start="2203" data-end="2224">
<p dir="auto" data-start="2205" data-end="2224">Rock-ice avalanches</p>
</li>
<li data-section-id="1c5zv78" data-start="2227" data-end="2256">
<p dir="auto" data-start="2229" data-end="2256">Nivation-hollow instability</p>
</li>
<li data-section-id="y0u7vt" data-start="2259" data-end="2296">
<p dir="auto" data-start="2261" data-end="2296">Sudden meltwater and debris release</p>
</li>
</ul>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="jiw00m" data-start="2298" data-end="2331">Role of Satellite Monitoring:</h3>
<ul data-start="2333" data-end="2725">
<li data-section-id="1llpkzz" data-start="2333" data-end="2455">
<p dir="auto" data-start="2335" data-end="2455"><strong data-start="2335" data-end="2366">Pre-event satellite imagery</strong> helped identify persistent exposed ice patches during the glacier&#8217;s <strong data-start="2435" data-end="2454">ablation period</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="ncbyoc" data-start="2456" data-end="2725">
<p dir="auto" data-start="2458" data-end="2490">Earth-observation data can help:</p>
<ul data-start="2493" data-end="2725">
<li data-section-id="tr9u2a" data-start="2493" data-end="2531">
<p dir="auto" data-start="2495" data-end="2531">Detect changing snow and firn cover.</p>
</li>
<li data-section-id="71zg88" data-start="2534" data-end="2587">
<p dir="auto" data-start="2536" data-end="2587">Identify unstable ice patches and nivation hollows.</p>
</li>
<li data-section-id="1gtqxvv" data-start="2590" data-end="2633">
<p dir="auto" data-start="2592" data-end="2633">Monitor glacier retreat and deglaciation.</p>
</li>
<li data-section-id="12oydjt" data-start="2636" data-end="2683">
<p dir="auto" data-start="2638" data-end="2683">Reconstruct extreme events in remote terrain.</p>
</li>
<li data-section-id="1eeyoj5" data-start="2686" data-end="2725">
<p dir="auto" data-start="2688" data-end="2725">Develop <strong data-start="2696" data-end="2724">early-warning indicators</strong>.</p>
</li>
</ul>
</li>
</ul>
<p><img data-dominant-color="ced3d7" data-has-transparency="false" style="--dominant-color: #ced3d7;" decoding="async" class="alignleft  wp-image-14172 not-transparent" src="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/dhoool.webp" alt="" width="908" height="659" srcset="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/dhoool.webp 751w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/dhoool-300x218.webp 300w" sizes="(max-width: 908px) 100vw, 908px" /></p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744"></h3>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2727" data-end="2744">Significance:</h3>
<ul data-start="2746" data-end="3187">
<li data-section-id="plqhco" data-start="2746" data-end="2824">
<p dir="auto" data-start="2748" data-end="2824">Demonstrates the <strong data-start="2765" data-end="2823">cascading impact of climate change on mountain hazards</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="4k1ilp" data-start="2825" data-end="2902">
<p dir="auto" data-start="2827" data-end="2902">Expands the understanding of <strong data-start="2856" data-end="2888">cryosphere-related disasters</strong> beyond GLOFs.</p>
</li>
<li data-section-id="1o3d10t" data-start="2903" data-end="2999">
<p dir="auto" data-start="2905" data-end="2999">Highlights the importance of <strong data-start="2934" data-end="2964">satellite-based monitoring</strong> in inaccessible Himalayan terrain.</p>
</li>
<li data-section-id="b34o0i" data-start="3000" data-end="3088">
<p dir="auto" data-start="3002" data-end="3088">Shows that <strong data-start="3013" data-end="3087">small-scale glacier instabilities can produce large downstream impacts</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="hjzqxu" data-start="3089" data-end="3187">
<p dir="auto" data-start="3091" data-end="3187">Provides inputs for <strong data-start="3111" data-end="3161">disaster-risk reduction and climate adaptation</strong> in Himalayan settlements.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="pwt3uj" data-start="3189" data-end="3208">Key Challenges:</h3>
<ul data-start="3210" data-end="3536">
<li data-section-id="y37v1l" data-start="3210" data-end="3255">
<p dir="auto" data-start="3212" data-end="3255">Rapid <strong data-start="3218" data-end="3254">glacier retreat and deglaciation</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1ezmv1y" data-start="3256" data-end="3316">
<p dir="auto" data-start="3258" data-end="3316">Limited ground-based monitoring in remote Himalayan areas.</p>
</li>
<li data-section-id="1g6fzgh" data-start="3317" data-end="3371">
<p dir="auto" data-start="3319" data-end="3371">Difficulty in detecting <strong data-start="3343" data-end="3370">small ice instabilities</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1ft5o12" data-start="3372" data-end="3444">
<p dir="auto" data-start="3374" data-end="3444">Complex interaction between <strong data-start="3402" data-end="3443">ice, snow, rainfall, slope and debris</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1fb6vyo" data-start="3445" data-end="3536">
<p dir="auto" data-start="3447" data-end="3536">Growing exposure of downstream settlements and infrastructure to <strong data-start="3512" data-end="3535">cryospheric hazards</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1bamz6w" data-start="3538" data-end="3554">Way Forward:</h3>
<ul data-start="3556" data-end="4066">
<li data-section-id="1a755dl" data-start="3556" data-end="3633">
<p dir="auto" data-start="3558" data-end="3633">Establish systematic <strong data-start="3579" data-end="3609">satellite-based monitoring</strong> of vulnerable glaciers.</p>
</li>
<li data-section-id="k44em" data-start="3634" data-end="3704">
<p dir="auto" data-start="3636" data-end="3704">Develop inventories of <strong data-start="3659" data-end="3703">nivation hollows and exposed ice patches</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="2q7ofc" data-start="3705" data-end="3804">
<p dir="auto" data-start="3707" data-end="3804">Integrate satellite data with <strong data-start="3737" data-end="3803">ground observations, weather forecasts and hydrological models</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="nlcyv8" data-start="3805" data-end="3890">
<p dir="auto" data-start="3807" data-end="3890">Develop <strong data-start="3815" data-end="3840">early-warning systems</strong> for multiple cryospheric hazards, not only GLOFs.</p>
</li>
<li data-section-id="1rxxiqt" data-start="3891" data-end="3968">
<p dir="auto" data-start="3893" data-end="3968">Strengthen <strong data-start="3904" data-end="3945">community-based disaster preparedness</strong> in vulnerable valleys.</p>
</li>
<li data-section-id="ot6apq" data-start="3969" data-end="4066">
<p dir="auto" data-start="3971" data-end="4066">Incorporate <strong data-start="3983" data-end="4013">deglaciation-related risks</strong> into Himalayan land-use and infrastructure planning.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="91tnw6" data-start="4068" data-end="4082">Key Terms:</h3>
<p dir="auto" data-start="4084" data-end="4146"><strong data-start="4084" data-end="4101">Deglaciation:</strong> Long-term reduction and retreat of glaciers.</p>
<p dir="auto" data-start="4148" data-end="4272"><strong data-start="4148" data-end="4157">Firn:</strong> Compacted, granular snow that survives at least one melting season and lies between seasonal snow and glacial ice.</p>
<p dir="auto" data-start="4274" data-end="4360"><strong data-start="4274" data-end="4287">Ablation:</strong> Loss of glacier mass through melting, sublimation and related processes.</p>
<p dir="auto" data-start="4362" data-end="4476"><strong data-start="4362" data-end="4377">Cryosphere:</strong> Frozen-water component of the Earth, including glaciers, snow, ice sheets, permafrost and sea ice.</p>
<p dir="auto" data-start="4478" data-end="4609"><strong data-start="4478" data-end="4507">Cryo-hydrological hazard:</strong> Hazard arising from interactions between frozen water, melting processes and the hydrological system.</p>
<h1 dir="auto" data-section-id="c0mn56" data-start="4611" data-end="4630"><span style="color: #3366ff;">Mains Question:</span></h1>
<h3 dir="auto" data-start="4632" data-end="4869"><span style="color: #3366ff;"><strong data-start="4632" data-end="4869" data-is-last-node="">“The Dharali flash flood highlights the emergence of new cryospheric hazards in the Himalayas beyond Glacial Lake Outburst Floods. Discuss the role of deglaciation and satellite-based monitoring in Himalayan disaster-risk reduction.”</strong></span></h3>
<h1 dir="auto" data-section-id="sgm3ic" data-start="0" data-end="75">धराली आकस्मिक बाढ़: हिमनद बर्फ-पिंड का पतन एवं हिमालयी क्रायोस्फेरिक खतरे</h1>
<h3 dir="auto" data-section-id="1vexv2n" data-start="77" data-end="97">चर्चा में क्यों?</h3>
<ul data-start="99" data-end="510">
<li data-section-id="1oz2tdr" data-start="99" data-end="275">
<p dir="auto" data-start="101" data-end="275"><strong data-start="101" data-end="124">ISRO के वैज्ञानिकों</strong> द्वारा किए गए एक अध्ययन, जो <em data-start="153" data-end="174">NPJ Natural Hazards</em> में प्रकाशित हुआ है, ने <strong data-start="199" data-end="257">5 अगस्त 2025 को उत्तराखंड के धराली में आई आकस्मिक बाढ़</strong> का विश्लेषण किया।</p>
</li>
<li data-section-id="13gaa72" data-start="276" data-end="369">
<p dir="auto" data-start="278" data-end="369">अध्ययन के अनुसार, बाढ़ का प्रमुख कारण <strong data-start="316" data-end="365">श्रीकांता हिमनद के एक अनावृत बर्फ-पिंड का पतन</strong> था।</p>
</li>
<li data-section-id="qp32vb" data-start="370" data-end="510">
<p dir="auto" data-start="372" data-end="510">अध्ययन ने <strong data-start="382" data-end="476">हिमालय में तापमान वृद्धि, हिमनद अपक्षय (Deglaciation) तथा क्रायोस्फेरिक-जलवैज्ञानिक आपदाओं</strong> के बीच संबंध को रेखांकित किया है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="6aqmww" data-start="512" data-end="532">प्रमुख निष्कर्ष:</h3>
<ul data-start="534" data-end="1090">
<li data-section-id="1ypiw0" data-start="534" data-end="594">
<p dir="auto" data-start="536" data-end="594">घटना <strong data-start="541" data-end="585">उत्तरकाशी जिले के ऊपरी भागीरथी नदी बेसिन</strong> में हुई।</p>
</li>
<li data-section-id="nptsma" data-start="595" data-end="682">
<p dir="auto" data-start="597" data-end="682"><strong data-start="597" data-end="616">खीर गाड़ जलधारा</strong> श्रीकांता हिमनद से निकलकर धराली से होकर भागीरथी नदी में मिलती है।</p>
</li>
<li data-section-id="p0agsw" data-start="683" data-end="757">
<p dir="auto" data-start="685" data-end="757">बाढ़ से पूर्व हिमनद की तीव्र ढालों पर <strong data-start="723" data-end="743">अनावृत बर्फ-पिंड</strong> दिखाई दिए थे।</p>
</li>
<li data-section-id="1sxtiii" data-start="758" data-end="856">
<p dir="auto" data-start="760" data-end="856">इनका अनावरण <strong data-start="772" data-end="819">मौसमी हिम एवं फर्न (Firn) आवरण के पतले होने</strong> तथा निरंतर हिमनद अपक्षय का संकेत था।</p>
</li>
<li data-section-id="14ed9un" data-start="857" data-end="933">
<p dir="auto" data-start="859" data-end="933">अनावृत बर्फ तापमान में परिवर्तन एवं वर्षा के प्रति अधिक संवेदनशील होती है।</p>
</li>
<li data-section-id="q8hcyh" data-start="934" data-end="1090">
<p dir="auto" data-start="936" data-end="1090">इसके पिघलने या टूटकर गिरने से <strong data-start="966" data-end="999">बर्फ, हिम-पिघलित जल एवं अवसाद</strong> नीचे की ओर प्रवाहित होकर आकस्मिक बाढ़ एवं भूस्खलन जैसी प्रक्रियाओं को उत्पन्न कर सकते हैं।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1jpquqf" data-start="1092" data-end="1122">निवेशन (Nivation) क्या है?</h3>
<ul data-start="1124" data-end="1514">
<li data-section-id="1vt0rwd" data-start="1124" data-end="1291">
<p dir="auto" data-start="1126" data-end="1291"><strong data-start="1126" data-end="1136">निवेशन</strong> वह भू-आकृतिक अपरदन प्रक्रिया है, जिसमें हिम या बर्फ के आवरण के नीचे एवं आसपास की भूमि का अपरदन मुख्यतः <strong data-start="1240" data-end="1279">बार-बार जमने और पिघलने की प्रक्रिया</strong> से होता है।</p>
</li>
<li data-section-id="xhtqz2" data-start="1292" data-end="1368">
<p dir="auto" data-start="1294" data-end="1368">इसके परिणामस्वरूप <strong data-start="1312" data-end="1345">निवेशन गर्त (Nivation Hollow)</strong> का निर्माण हो सकता है।</p>
</li>
<li data-section-id="q2t8qb" data-start="1369" data-end="1446">
<p dir="auto" data-start="1371" data-end="1446">ऐसे गर्तों में लंबे समय तक हिम के संचयन से उनका आकार एवं गहराई बढ़ सकती है।</p>
</li>
<li data-section-id="rf2bo" data-start="1447" data-end="1514">
<p dir="auto" data-start="1449" data-end="1514">ये क्षेत्र <strong data-start="1460" data-end="1501">हिमनदीय अस्थिरता के संवेदनशील क्षेत्र</strong> बन सकते हैं।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="ijl58g" data-start="1516" data-end="1560">अनावृत बर्फ-पिंड क्यों महत्त्वपूर्ण हैं?</h3>
<ul data-start="1562" data-end="1947">
<li data-section-id="1mmzym6" data-start="1562" data-end="1644">
<p dir="auto" data-start="1564" data-end="1644">हिम एवं फर्न आवरण हिमनद की अंतर्निहित बर्फ को <strong data-start="1610" data-end="1628">ऊष्मीय सुरक्षा</strong> प्रदान करता है।</p>
</li>
<li data-section-id="1xuo3xv" data-start="1645" data-end="1708">
<p dir="auto" data-start="1647" data-end="1708">तापमान वृद्धि से यह आवरण पतला होने पर बर्फ अनावृत हो जाती है।</p>
</li>
<li data-section-id="13rbzcz" data-start="1709" data-end="1791">
<p dir="auto" data-start="1711" data-end="1791">अनावृत बर्फ <strong data-start="1723" data-end="1782">तापमान वृद्धि एवं वर्षा के प्रति अधिक तीव्र प्रतिक्रिया</strong> करती है।</p>
</li>
<li data-section-id="1hgpr8a" data-start="1792" data-end="1855">
<p dir="auto" data-start="1794" data-end="1855">इससे बर्फ के <strong data-start="1807" data-end="1834">पिघलने, विखंडन अथवा पतन</strong> की संभावना बढ़ती है।</p>
</li>
<li data-section-id="miylkk" data-start="1856" data-end="1947">
<p dir="auto" data-start="1858" data-end="1947">अतः अनावृत बर्फ-पिंड <strong data-start="1879" data-end="1934">हिमनद अस्थिरता एवं संभावित आपदा का प्रारंभिक संकेतक</strong> बन सकते हैं।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1lfvmy0" data-start="1949" data-end="1984">GLOF से आगे बढ़ते हिमालयी खतरे:</h3>
<ul data-start="1986" data-end="2400">
<li data-section-id="d5shd1" data-start="1986" data-end="2125">
<p dir="auto" data-start="1988" data-end="2125">हिमालय में क्रायोस्फेरिक आपदाओं के संदर्भ में सामान्यतः <strong data-start="2044" data-end="2097">हिमनदीय झील के अचानक फटने से आने वाली बाढ़ (GLOF)</strong> पर अधिक ध्यान दिया जाता है।</p>
</li>
<li data-section-id="j5qqtl" data-start="2126" data-end="2248">
<p dir="auto" data-start="2128" data-end="2248">धराली की घटना दर्शाती है कि छोटे एवं अपेक्षाकृत कम पहचाने गए हिमनदीय अस्थिरता क्षेत्र भी गंभीर आपदा उत्पन्न कर सकते हैं।</p>
</li>
<li data-section-id="1icdn10" data-start="2249" data-end="2400">
<p dir="auto" data-start="2251" data-end="2267">इनमें शामिल हैं:</p>
<ul data-start="2270" data-end="2400">
<li data-section-id="7nb17o" data-start="2270" data-end="2292">
<p dir="auto" data-start="2272" data-end="2292"><strong data-start="2272" data-end="2292">बर्फ-पिंड का पतन</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1it079e" data-start="2295" data-end="2318">
<p dir="auto" data-start="2297" data-end="2318"><strong data-start="2297" data-end="2318">शैल-बर्फ हिमस्खलन</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1vse9k1" data-start="2321" data-end="2352">
<p dir="auto" data-start="2323" data-end="2352"><strong data-start="2323" data-end="2352">निवेशन गर्तों की अस्थिरता</strong></p>
</li>
<li data-section-id="10jqsu5" data-start="2355" data-end="2400">
<p dir="auto" data-start="2357" data-end="2400"><strong data-start="2357" data-end="2400">अचानक हिम-पिघलित जल एवं अवसाद का प्रवाह</strong></p>
</li>
</ul>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="fb1cdm" data-start="2402" data-end="2431">उपग्रह निगरानी की भूमिका:</h3>
<ul data-start="2433" data-end="2835">
<li data-section-id="xdyynu" data-start="2433" data-end="2540">
<p dir="auto" data-start="2435" data-end="2540">घटना से पूर्व प्राप्त <strong data-start="2457" data-end="2475">उपग्रह चित्रों</strong> में अपक्षय काल के दौरान अनावृत बर्फ-पिंडों की उपस्थिति दिखाई दी।</p>
</li>
<li data-section-id="202b24" data-start="2541" data-end="2835">
<p dir="auto" data-start="2543" data-end="2576">पृथ्वी-अवलोकन तकनीक के माध्यम से:</p>
<ul data-start="2579" data-end="2835">
<li data-section-id="1ayer6j" data-start="2579" data-end="2623">
<p dir="auto" data-start="2581" data-end="2623">हिम एवं फर्न आवरण में परिवर्तन की निगरानी।</p>
</li>
<li data-section-id="1negbo0" data-start="2626" data-end="2674">
<p dir="auto" data-start="2628" data-end="2674">अस्थिर बर्फ-पिंडों एवं निवेशन गर्तों की पहचान।</p>
</li>
<li data-section-id="ep0n3l" data-start="2677" data-end="2717">
<p dir="auto" data-start="2679" data-end="2717">हिमनद अपक्षय एवं पीछे हटने की निगरानी।</p>
</li>
<li data-section-id="lgd9p7" data-start="2720" data-end="2774">
<p dir="auto" data-start="2722" data-end="2774">दूरस्थ पर्वतीय क्षेत्रों में आपदाओं का पुनर्निर्माण।</p>
</li>
<li data-section-id="1n8c47r" data-start="2777" data-end="2835">
<p dir="auto" data-start="2779" data-end="2835"><strong data-start="2779" data-end="2809">प्रारंभिक चेतावनी संकेतकों</strong> का विकास किया जा सकता है।</p>
</li>
</ul>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1ahacyj" data-start="2837" data-end="2857">भौगोलिक महत्त्व:</h3>
<ul data-start="2859" data-end="3223">
<li data-section-id="g6mexa" data-start="2859" data-end="2955">
<p dir="auto" data-start="2861" data-end="2955">यह घटना <strong data-start="2869" data-end="2921">जलवायु परिवर्तन और पर्वतीय भू-आकृतिक प्रक्रियाओं</strong> के बीच बढ़ते संबंध को दर्शाती है।</p>
</li>
<li data-section-id="vy2hf" data-start="2956" data-end="3034">
<p dir="auto" data-start="2958" data-end="3034">हिमालय में <strong data-start="2969" data-end="2991">हिममंडलीय अस्थिरता</strong> नए प्रकार के आपदा जोखिम उत्पन्न कर रही है।</p>
</li>
<li data-section-id="6sm1fx" data-start="3035" data-end="3128">
<p dir="auto" data-start="3037" data-end="3128">छोटे हिमनदीय परिवर्तनों का प्रभाव नीचे स्थित <strong data-start="3082" data-end="3110">नदी घाटियों एवं बस्तियों</strong> तक पहुँच सकता है।</p>
</li>
<li data-section-id="1bc6472" data-start="3129" data-end="3223">
<p dir="auto" data-start="3131" data-end="3223">इससे हिमालयी क्षेत्रों में <strong data-start="3158" data-end="3201">आपदा जोखिम न्यूनीकरण एवं जलवायु अनुकूलन</strong> की आवश्यकता बढ़ती है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="o85w4m" data-start="3225" data-end="3246">प्रमुख चुनौतियाँ:</h3>
<ul data-start="3248" data-end="3560">
<li data-section-id="u4q2r7" data-start="3248" data-end="3298">
<p dir="auto" data-start="3250" data-end="3298">तीव्र <strong data-start="3256" data-end="3297">हिमनद अपक्षय एवं हिमनदों का पीछे हटना</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="ghz8up" data-start="3299" data-end="3355">
<p dir="auto" data-start="3301" data-end="3355">दुर्गम हिमालयी क्षेत्रों में सीमित <strong data-start="3336" data-end="3354">स्थलीय निगरानी</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="1xpcyyu" data-start="3356" data-end="3427">
<p dir="auto" data-start="3358" data-end="3427">छोटे एवं छिपे हुए <strong data-start="3376" data-end="3406">हिमनदीय अस्थिरता क्षेत्रों</strong> की पहचान में कठिनाई।</p>
</li>
<li data-section-id="yhlsc9" data-start="3428" data-end="3489">
<p dir="auto" data-start="3430" data-end="3489">बर्फ, हिम, वर्षा, ढाल एवं अवसाद के बीच <strong data-start="3469" data-end="3488">जटिल अंतःक्रिया</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="ul23eq" data-start="3490" data-end="3560">
<p dir="auto" data-start="3492" data-end="3560">हिमनदों के नीचे स्थित बस्तियों एवं अवसंरचना का बढ़ता <strong data-start="3545" data-end="3559">आपदा जोखिम</strong>।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1smm56w" data-start="3562" data-end="3577">आगे की राह:</h3>
<ul data-start="3579" data-end="4116">
<li data-section-id="8zr1si" data-start="3579" data-end="3642">
<p dir="auto" data-start="3581" data-end="3642">संवेदनशील हिमनदों की <strong data-start="3602" data-end="3634">निरंतर उपग्रह-आधारित निगरानी</strong> की जाए।</p>
</li>
<li data-section-id="7oc7hu" data-start="3643" data-end="3718">
<p dir="auto" data-start="3645" data-end="3718"><strong data-start="3645" data-end="3685">निवेशन गर्तों एवं अनावृत बर्फ-पिंडों</strong> का व्यवस्थित मानचित्रण किया जाए।</p>
</li>
<li data-section-id="1wsnegi" data-start="3719" data-end="3810">
<p dir="auto" data-start="3721" data-end="3810">उपग्रह आँकड़ों को <strong data-start="3739" data-end="3796">स्थलीय निगरानी, मौसम पूर्वानुमान एवं जलवैज्ञानिक मॉडल</strong> से जोड़ा जाए।</p>
</li>
<li data-section-id="1frnje5" data-start="3811" data-end="3921">
<p dir="auto" data-start="3813" data-end="3921">प्रारंभिक चेतावनी प्रणाली को केवल <strong data-start="3847" data-end="3855">GLOF</strong> तक सीमित न रखकर सभी प्रमुख हिममंडलीय खतरों तक विस्तारित किया जाए।</p>
</li>
<li data-section-id="1rvbgzj" data-start="3922" data-end="4006">
<p dir="auto" data-start="3924" data-end="4006">संवेदनशील नदी घाटियों में <strong data-start="3950" data-end="3987">स्थानीय समुदाय आधारित आपदा तैयारी</strong> को मजबूत किया जाए।</p>
</li>
<li data-section-id="1dajkqo" data-start="4007" data-end="4116">
<p dir="auto" data-start="4009" data-end="4116">हिमनद अपक्षय से उत्पन्न जोखिमों को <strong data-start="4044" data-end="4096">हिमालयी क्षेत्र की भूमि-उपयोग एवं अवसंरचना योजना</strong> में शामिल किया जाए।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="13pyuqu" data-start="4118" data-end="4142">प्रमुख भौगोलिक शब्द:</h3>
<p dir="auto" data-start="4144" data-end="4247"><strong data-start="4144" data-end="4176">हिमनद अपक्षय (Deglaciation):</strong> दीर्घकाल में हिमनदों के आकार एवं द्रव्यमान में कमी तथा उनका पीछे हटना।</p>
<p dir="auto" data-start="4249" data-end="4368"><strong data-start="4249" data-end="4265">फर्न (Firn):</strong> पुराना, सघन एवं दानेदार हिम, जो मौसमी हिम और पूर्णतः विकसित हिमनदीय बर्फ के बीच की अवस्था में होता है।</p>
<p dir="auto" data-start="4370" data-end="4481"><strong data-start="4370" data-end="4392">अपक्षय (Ablation):</strong> हिमनद के द्रव्यमान में कमी की प्रक्रिया, जिसमें मुख्यतः पिघलना एवं उर्ध्वपातन शामिल हैं।</p>
<p dir="auto" data-start="4483" data-end="4618"><strong data-start="4483" data-end="4508">हिममंडल (Cryosphere):</strong> पृथ्वी पर जमे हुए जल का क्षेत्र, जिसमें हिमनद, हिम, हिमचादर, समुद्री बर्फ एवं स्थायी तुषारभूमि आदि शामिल हैं।</p>
<p dir="auto" data-start="4620" data-end="4742"><strong data-start="4620" data-end="4648">क्रायो-जलवैज्ञानिक खतरा:</strong> हिम, बर्फ, हिमनदों के पिघलने तथा जलवैज्ञानिक प्रक्रियाओं की अंतःक्रिया से उत्पन्न आपदा जोखिम।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="c0mn56" data-start="4744" data-end="4763"><span style="color: #3366ff;">Mains Question:</span></h3>
<h2 dir="auto" data-start="4765" data-end="5018"><strong data-start="4765" data-end="5018" data-is-last-node=""><span style="color: #3366ff;">“धराली की आकस्मिक बाढ़ हिमालय में हिमनदीय झील के अचानक फटने से उत्पन्न बाढ़ (GLOF) से परे उभरते क्रायोस्फेरिक खतरों को दर्शाती है। हिमनद अपक्षय तथा उपग्रह-आधारित निगरानी की भूमिका के संदर्भ में हिमालयी आपदा जोखिम न्यूनीकरण के उपायों की चर्चा कीजिए।</span>”</strong></h2>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/dharali-flash-flood-srikanta-glacier-%e0%a4%a7%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a5%80-%e0%a4%86%e0%a4%95%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%a2%e0%a4%bc/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>हिमालयी ग्लेशियर: आर्थिक निर्भरता और जलवायु जोखिम</title>
		<link>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%af%e0%a5%80-%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a4%b0-%e0%a4%86%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a5%e0%a4%bf%e0%a4%95/</link>
					<comments>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%af%e0%a5%80-%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a4%b0-%e0%a4%86%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a5%e0%a4%bf%e0%a4%95/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[vdAdmin]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 18 Sep 2026 13:33:59 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://www.vaidicslucknow.com/?post_type=current-affair&#038;p=14113</guid>

					<description><![CDATA[Himalayan Glaciers: Economic Dependence and Climate Risk Why in News? Recent floods in Nepal’s Trishuli River have renewed concerns over rapid Himalayan glacier change and its implications for India’s water and economic security. Key Findings of the Report: The report “A Resilient Himalaya: Protecting a Region at Risk and Securing Future Prosperity”, prepared by Systemiq with the Integrated Mountain Initiative, highlights [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 dir="auto" data-section-id="1g2eof6" data-start="0" data-end="59">Himalayan Glaciers: Economic Dependence and Climate Risk</h2>
<h3 dir="auto" data-section-id="oahnjr" data-start="61" data-end="77">Why in News?</h3>
<p dir="auto" data-start="79" data-end="246">Recent <strong data-start="86" data-end="122">floods in Nepal’s Trishuli River</strong> have renewed concerns over <strong data-start="150" data-end="184">rapid Himalayan glacier change</strong> and its implications for India’s water and economic security.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="ippdvn" data-start="248" data-end="279">Key Findings of the Report:</h3>
<p dir="auto" data-start="281" data-end="498">The report <strong data-start="292" data-end="378">“A Resilient Himalaya: Protecting a Region at Risk and Securing Future Prosperity”</strong>, prepared by <strong data-start="392" data-end="444">Systemiq with the Integrated Mountain Initiative</strong>, highlights the economic importance of the Himalayas.</p>
<ul data-start="500" data-end="1008">
<li data-section-id="msr3d7" data-start="500" data-end="611">
<p dir="auto" data-start="502" data-end="611">Around <strong data-start="509" data-end="529">₹64.8 lakh crore</strong>, or <strong data-start="534" data-end="563">21.5% of India’s FY24 GDP</strong>, is estimated to be dependent on the Himalayas.</p>
</li>
<li data-section-id="14r373l" data-start="612" data-end="758">
<p dir="auto" data-start="614" data-end="758">This is <strong data-start="622" data-end="652">not a forecast of GDP loss</strong> from glacier melting; it represents economic activity dependent on Himalayan resources, especially water.</p>
</li>
<li data-section-id="1u2hbp" data-start="759" data-end="1008">
<p dir="auto" data-start="761" data-end="783">The estimate includes:</p>
<ul data-start="786" data-end="1008">
<li data-section-id="1up5gva" data-start="786" data-end="838">
<p dir="auto" data-start="788" data-end="838"><strong data-start="788" data-end="799">Direct:</strong> Economic activity in Himalayan states.</p>
</li>
<li data-section-id="10882mw" data-start="841" data-end="949">
<p dir="auto" data-start="843" data-end="949"><strong data-start="843" data-end="856">Indirect:</strong> Downstream agriculture, manufacturing, hydropower and services dependent on Himalayan water.</p>
</li>
<li data-section-id="1tb3l2u" data-start="952" data-end="1008">
<p dir="auto" data-start="954" data-end="1008"><strong data-start="954" data-end="966">Induced:</strong> Supply-chain and income-spending effects.</p>
</li>
</ul>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1l1dtq5" data-start="1010" data-end="1051">Why Are Himalayan Glaciers Important?</h3>
<ul data-start="1053" data-end="1376">
<li data-section-id="h3mzql" data-start="1053" data-end="1154">
<p dir="auto" data-start="1055" data-end="1154">Glaciers function as <strong data-start="1076" data-end="1104">natural water reservoirs</strong>, storing water as ice and releasing it gradually.</p>
</li>
<li data-section-id="xxr671" data-start="1155" data-end="1262">
<p dir="auto" data-start="1157" data-end="1262">Himalayan rivers—<strong data-start="1174" data-end="1206">Indus, Ganga and Brahmaputra</strong>—support agriculture, industries, cities and hydropower.</p>
</li>
<li data-section-id="1m6wzn8" data-start="1263" data-end="1376">
<p dir="auto" data-start="1265" data-end="1376"><strong data-start="1265" data-end="1285">Gangotri Glacier</strong> is the principal source of the <strong data-start="1317" data-end="1337">Bhagirathi River</strong>, an important headstream of the Ganga.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="xnhl4y" data-start="1378" data-end="1403">What Is “Peak Water”?</h3>
<ul data-start="1405" data-end="1816">
<li data-section-id="fnvm3s" data-start="1405" data-end="1508">
<p dir="auto" data-start="1407" data-end="1508"><strong data-start="1407" data-end="1421">Peak Water</strong> refers to the point when glacier meltwater contribution to rivers reaches its maximum.</p>
</li>
<li data-section-id="13r2pyo" data-start="1509" data-end="1587">
<p dir="auto" data-start="1511" data-end="1587">After this point, continued glacier loss reduces the long-term water supply.</p>
</li>
<li data-section-id="1kolbgb" data-start="1588" data-end="1687">
<p dir="auto" data-start="1590" data-end="1687">Himalayan river basins are expected to approach <strong data-start="1638" data-end="1686">Peak Water around the middle of this century</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="bm3a0p" data-start="1688" data-end="1816">
<p dir="auto" data-start="1690" data-end="1816">The Hindu Kush Himalaya could potentially lose <strong data-start="1737" data-end="1788">up to 80% of its present glacier volume by 2100</strong> under current trajectories.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1spoexs" data-start="1818" data-end="1854">Himalayas as a Disaster Hotspot:</h3>
<ul data-start="1856" data-end="2157">
<li data-section-id="1ddsqbw" data-start="1856" data-end="1957">
<p dir="auto" data-start="1858" data-end="1957">The Himalayas cover about <strong data-start="1884" data-end="1956">18% of India’s land area but account for nearly 35% of its disasters</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="xqgu3w" data-start="1958" data-end="2157">
<p dir="auto" data-start="1960" data-end="1993">Climate-related risks can affect:</p>
<ul data-start="1996" data-end="2157">
<li data-section-id="hnqyte" data-start="1996" data-end="2025">
<p dir="auto" data-start="1998" data-end="2025"><strong data-start="1998" data-end="2025">Food and water security</strong></p>
</li>
<li data-section-id="10ogkud" data-start="2028" data-end="2056">
<p dir="auto" data-start="2030" data-end="2056">Agriculture and hydropower</p>
</li>
<li data-section-id="31b7vp" data-start="2059" data-end="2074">
<p dir="auto" data-start="2061" data-end="2074">Supply chains</p>
</li>
<li data-section-id="163a366" data-start="2077" data-end="2112">
<p dir="auto" data-start="2079" data-end="2112">Human settlements and livelihoods</p>
</li>
<li data-section-id="1pxpte3" data-start="2115" data-end="2157">
<p dir="auto" data-start="2117" data-end="2157">Public finances and reconstruction costs</p>
</li>
</ul>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="erj11z" data-start="2159" data-end="2198">Black Carbon: A Local Climate Lever</h3>
<ul data-start="2200" data-end="2579">
<li data-section-id="1axupq5" data-start="2200" data-end="2261">
<p dir="auto" data-start="2202" data-end="2261"><strong data-start="2202" data-end="2218">Black carbon</strong> is soot produced by incomplete combustion.</p>
</li>
<li data-section-id="12827n2" data-start="2262" data-end="2397">
<p dir="auto" data-start="2264" data-end="2397">It settles on snow and reduces its reflectivity, causing greater absorption of solar radiation—a process known as <strong data-start="2378" data-end="2396">snow darkening</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="lcq292" data-start="2398" data-end="2501">
<p dir="auto" data-start="2400" data-end="2501">South Asian black carbon is estimated to contribute significantly to <strong data-start="2469" data-end="2500">Himalayan glacier mass loss</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="dvik5k" data-start="2502" data-end="2579">
<p dir="auto" data-start="2504" data-end="2579"><strong data-start="2504" data-end="2519">Brick kilns</strong> are a major anthropogenic source of black-carbon emissions.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="yvamvr" data-start="2581" data-end="2616">Brick Kilns: Potential Solution</h3>
<ul data-start="2618" data-end="2901">
<li data-section-id="46jv5y" data-start="2618" data-end="2753">
<p dir="auto" data-start="2620" data-end="2658"><strong data-start="2620" data-end="2646">Zigzag kiln technology</strong> can reduce:</p>
<ul data-start="2661" data-end="2753">
<li data-section-id="1b82sgd" data-start="2661" data-end="2718">
<p dir="auto" data-start="2663" data-end="2718"><strong data-start="2663" data-end="2718">Black carbon and particulate emissions by about 70%</strong></p>
</li>
<li data-section-id="72j4kb" data-start="2721" data-end="2753">
<p dir="auto" data-start="2723" data-end="2753"><strong data-start="2723" data-end="2753">Fuel consumption by 20–30%</strong></p>
</li>
</ul>
</li>
<li data-section-id="1o6ss3o" data-start="2754" data-end="2901">
<p dir="auto" data-start="2756" data-end="2901">Adoption remains uneven, with <strong data-start="2786" data-end="2808">Punjab and Haryana</strong> having completed the transition, while <strong data-start="2848" data-end="2865">Uttar Pradesh</strong> has reached about <strong data-start="2884" data-end="2891">56%</strong> adoption.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1bamz6w" data-start="2903" data-end="2919">Way Forward:</h3>
<ul data-start="2921" data-end="3435">
<li data-section-id="pbdmp6" data-start="2921" data-end="2988">
<p dir="auto" data-start="2923" data-end="2988">Accelerate the transition to <strong data-start="2952" data-end="2987">cleaner brick-kiln technologies</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="vgalh1" data-start="2989" data-end="3087">
<p dir="auto" data-start="2991" data-end="3087">Address emissions from <strong data-start="3014" data-end="3077">brick kilns, transport, cookstoves and crop-residue burning</strong> together.</p>
</li>
<li data-section-id="jnmt2f" data-start="3088" data-end="3175">
<p dir="auto" data-start="3090" data-end="3175">Adopt an <strong data-start="3099" data-end="3125">airshed-based approach</strong> instead of isolated city- or sector-level action.</p>
</li>
<li data-section-id="nvasrk" data-start="3176" data-end="3272">
<p dir="auto" data-start="3178" data-end="3272">Strengthen <strong data-start="3189" data-end="3271">glacier monitoring, early-warning systems and climate-resilient infrastructure</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="xw1qzn" data-start="3273" data-end="3339">
<p dir="auto" data-start="3275" data-end="3339">Improve <strong data-start="3283" data-end="3307">water-use efficiency</strong> in agriculture and urban areas.</p>
</li>
<li data-section-id="62jifi" data-start="3340" data-end="3435">
<p dir="auto" data-start="3342" data-end="3435">Strengthen <strong data-start="3353" data-end="3391">India–Himalayan region cooperation</strong> on water, disasters and climate adaptation.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="ieuexq" data-start="3437" data-end="3454">Key Takeaway:</h3>
<p dir="auto" data-start="3456" data-end="3742" data-is-last-node="" data-is-only-node=""><strong data-start="3456" data-end="3600">The Himalayan crisis is not only a glacier or environmental issue—it is a water, agricultural, energy and economic-security issue for India.</strong> Reducing global greenhouse-gas emissions remains essential, while controlling <strong data-start="3679" data-end="3695">black carbon</strong> offers a more immediate regional intervention.</p>
<h2>हिमालयी ग्लेशियर: आर्थिक निर्भरता और जलवायु जोखिम</h2>
<h3>चर्चा में क्यों?</h3>
<p class="isSelectedEnd">नेपाल की <strong>त्रिशूली नदी में आई हालिया बाढ़</strong> ने हिमालयी ग्लेशियरों में हो रहे तीव्र बदलाव और भारत की <strong>जल एवं आर्थिक सुरक्षा</strong> पर इसके प्रभाव को फिर चर्चा में ला दिया है।</p>
<h3>रिपोर्ट के प्रमुख निष्कर्ष:</h3>
<p class="isSelectedEnd"><strong>“A Resilient Himalaya: Protecting a Region at Risk and Securing Future Prosperity”</strong> रिपोर्ट <strong>Systemiq</strong> और <strong>Integrated Mountain Initiative</strong> द्वारा तैयार की गई है।</p>
<ul data-spread="false">
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">हिमालय से जुड़ी आर्थिक गतिविधियाँ भारत के <strong>FY24 GDP के लगभग 21.5%</strong>, अर्थात् <strong>₹64.8 लाख करोड़</strong>, पर निर्भर हैं।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">यह आंकड़ा <strong>ग्लेशियर पिघलने से GDP में संभावित कमी का अनुमान नहीं</strong> है, बल्कि हिमालयी संसाधनों, विशेषकर जल, पर निर्भर आर्थिक गतिविधियों को दर्शाता है।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">इसमें तीन स्तर शामिल हैं:</p>
<ul data-spread="false">
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>प्रत्यक्ष:</strong> हिमालयी राज्यों का आर्थिक उत्पादन।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>अप्रत्यक्ष:</strong> हिमालयी जल पर निर्भर कृषि, विनिर्माण, जलविद्युत और सेवाएँ।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>प्रेरित:</strong> आपूर्ति-श्रृंखला तथा आय-व्यय से उत्पन्न आर्थिक प्रभाव।</p>
</li>
</ul>
</li>
</ul>
<h3>हिमालयी ग्लेशियर क्यों महत्वपूर्ण हैं?</h3>
<ul data-spread="false">
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">ग्लेशियर <strong>प्राकृतिक जल भंडार</strong> के रूप में कार्य करते हैं।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">वे बर्फ के रूप में जल संचित करते हैं और धीरे-धीरे नदियों में जल छोड़ते हैं।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>सिंधु, गंगा और ब्रह्मपुत्र</strong> जैसी नदी प्रणालियाँ कृषि, उद्योग, शहरों और जलविद्युत को आधार प्रदान करती हैं।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>गंगोत्री ग्लेशियर</strong> भागीरथी नदी का प्रमुख स्रोत है, जो आगे चलकर गंगा का निर्माण करती है।</p>
</li>
</ul>
<h3>“Peak Water” क्या है?</h3>
<ul data-spread="false">
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>Peak Water</strong> वह स्थिति है जब ग्लेशियरों के पिघलने से नदियों में मिलने वाले जल की मात्रा अपने <strong>अधिकतम स्तर</strong> पर पहुँच जाती है।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">इसके बाद ग्लेशियरों के लगातार सिकुड़ने से दीर्घकाल में नदी प्रवाह घटने लगता है।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">हिमालयी नदी बेसिनों में <strong>मध्य शताब्दी के आसपास Peak Water</strong> की स्थिति आने की आशंका है।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">वर्तमान प्रवृत्तियों के अनुसार <strong>2100 तक हिंदूकुश-हिमालय क्षेत्र अपने वर्तमान ग्लेशियर आयतन का 80% तक खो सकता है।</strong></p>
</li>
</ul>
<h3>हिमालय: आपदा का हॉटस्पॉट</h3>
<ul data-spread="false">
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">हिमालय भारत के लगभग <strong>18% भू-भाग</strong> में फैला है, लेकिन देश की लगभग <strong>35% आपदाओं</strong> से जुड़ा है।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">जलवायु परिवर्तन से उत्पन्न जोखिम प्रभावित कर सकते हैं:</p>
<ul data-spread="false">
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>खाद्य एवं जल सुरक्षा</strong></p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">कृषि और जलविद्युत</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">आपूर्ति-श्रृंखला</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">आजीविका एवं मानव बस्तियाँ</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">सार्वजनिक वित्त एवं पुनर्निर्माण व्यय</p>
</li>
</ul>
</li>
</ul>
<h3>Black Carbon की भूमिका:</h3>
<ul data-spread="false">
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>Black Carbon (ब्लैक कार्बन)</strong> अपूर्ण दहन से उत्पन्न कालिख के कण हैं।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">बर्फ पर जमने के बाद यह उसकी <strong>परावर्तन क्षमता कम</strong> करता है और अधिक सूर्य विकिरण अवशोषित होता है।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">इस प्रक्रिया को <strong>Snow Darkening Effect</strong> कहा जाता है।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">दक्षिण एशिया से उत्सर्जित ब्लैक कार्बन हिमालयी ग्लेशियरों के पिघलने में महत्वपूर्ण योगदान देता है।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>ईंट-भट्ठे</strong> मानवजनित ब्लैक कार्बन के प्रमुख स्रोतों में शामिल हैं।</p>
</li>
</ul>
<h3>ईंट-भट्ठे: समाधान की संभावना</h3>
<p class="isSelectedEnd"><strong>Zigzag Kiln Technology</strong>:</p>
<ul data-spread="false">
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">ब्लैक कार्बन और कणीय प्रदूषण में लगभग <strong>70% तक कमी</strong> ला सकती है।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">ईंधन की खपत में लगभग <strong>20–30% कमी</strong> कर सकती है।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>पंजाब और हरियाणा</strong> में इसका संक्रमण पूरा हो चुका है।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>उत्तर प्रदेश</strong> में लगभग <strong>56%</strong> ईंट-भट्ठे इस तकनीक पर स्थानांतरित हुए हैं।</p>
</li>
</ul>
<h3>आगे की राह:</h3>
<ul data-spread="false">
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">स्वच्छ एवं कुशल <strong>ईंट-भट्ठा तकनीक</strong> को तेजी से अपनाना।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>ईंट-भट्ठे, परिवहन, चूल्हे और पराली जलाने</strong> से होने वाले उत्सर्जन को एक साथ कम करना।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto"><strong>Airshed-based Approach</strong> अपनाना, न कि केवल शहर या क्षेत्र आधारित उपाय।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">ग्लेशियरों की <strong>निगरानी और पूर्व चेतावनी प्रणालियों</strong> को मजबूत करना।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">जलवायु-लचीले बुनियादी ढाँचे का विकास।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">कृषि और शहरी क्षेत्रों में <strong>जल उपयोग दक्षता</strong> बढ़ाना।</p>
</li>
<li>
<p class="isSelectedEnd" dir="auto">हिमालयी क्षेत्र में <strong>क्षेत्रीय सहयोग</strong> को मजबूत करना।</p>
</li>
</ul>
<h3>मुख्य निष्कर्ष:</h3>
<p><strong>हिमालयी ग्लेशियरों का संकट केवल पर्यावरणीय समस्या नहीं, बल्कि भारत की जल, कृषि, ऊर्जा और आर्थिक सुरक्षा से जुड़ा मुद्दा है।</strong> वैश्विक तापमान वृद्धि को नियंत्रित करने के साथ-साथ <strong>ब्लैक कार्बन में कमी</strong> एक ऐसा क्षेत्रीय उपाय है, जिससे अपेक्षाकृत शीघ्र लाभ प्राप्त किया जा सकता है।</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%af%e0%a5%80-%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a4%b0-%e0%a4%86%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a5%e0%a4%bf%e0%a4%95/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Himalayan Glaciers: Approaching a Tipping Point/&#8221;पीक वाटर&#8221; क्या है?</title>
		<link>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/himalayan-glaciers-approaching-a-tipping-point-%e0%a4%aa%e0%a5%80%e0%a4%95-%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%9f%e0%a4%b0-%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%b9%e0%a5%88/</link>
					<comments>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/himalayan-glaciers-approaching-a-tipping-point-%e0%a4%aa%e0%a5%80%e0%a4%95-%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%9f%e0%a4%b0-%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%b9%e0%a5%88/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[vdAdmin]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 16 Sep 2026 06:20:07 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://www.vaidicslucknow.com/?post_type=current-affair&#038;p=14055</guid>

					<description><![CDATA[Why in News? A new research report has warned that the Himalayan region is approaching a dangerous threshold due to accelerating glacier melt, growing instability of glacial lakes, thawing permafrost and inadequate monitoring. The findings highlight increasing risks of Glacial Lake Outburst Floods (GLOFs), landslides, flash floods and water insecurity across the Hindu Kush Himalayan region. Key Findings: Himalayan [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h3 dir="auto" data-section-id="oahnjr" data-start="51" data-end="67">Why in News?</h3>
<p dir="auto" data-start="69" data-end="286">A new research report has warned that the <strong data-start="111" data-end="168">Himalayan region is approaching a dangerous threshold</strong> due to accelerating glacier melt, growing instability of glacial lakes, thawing permafrost and inadequate monitoring.</p>
<p dir="auto" data-start="288" data-end="458">The findings highlight increasing risks of <strong data-start="331" data-end="418">Glacial Lake Outburst Floods (GLOFs), landslides, flash floods and water insecurity</strong> across the Hindu Kush Himalayan region.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1bjsgv1" data-start="460" data-end="477">Key Findings:</h3>
<ul data-start="479" data-end="1039">
<li data-section-id="1ezms7q" data-start="479" data-end="549">
<p dir="auto" data-start="481" data-end="549">Himalayan glaciers are losing mass <strong data-start="516" data-end="548">65% faster than a decade ago</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1j6qhqg" data-start="550" data-end="699">
<p dir="auto" data-start="552" data-end="699">Of an estimated <strong data-start="568" data-end="587">40,000 glaciers</strong> across the <strong data-start="599" data-end="628">Himalaya–Karakoram region</strong>, only about <strong data-start="641" data-end="698">21 are being monitored in detail on a sustained basis</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1khif55" data-start="700" data-end="847">
<p dir="auto" data-start="702" data-end="847">Glacier retreat is leading to the formation and expansion of <strong data-start="763" data-end="780">glacial lakes</strong>, many of which may be held back by unstable rock and ice deposits.</p>
</li>
<li data-section-id="1f61x2m" data-start="848" data-end="933">
<p dir="auto" data-start="850" data-end="933">Rising temperatures are also destabilising <strong data-start="893" data-end="907">permafrost</strong> and high-mountain slopes.</p>
</li>
<li data-section-id="67gfau" data-start="934" data-end="1039">
<p dir="auto" data-start="936" data-end="1039">These changes can trigger <strong data-start="962" data-end="983">cascading hazards</strong>, where one event leads to multiple connected disasters.</p>
</li>
</ul>
<p><img data-dominant-color="bcc6cc" data-has-transparency="false" style="--dominant-color: #bcc6cc;" decoding="async" class="alignleft size-full wp-image-14056 not-transparent" src="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/peak-water.webp" alt="" width="1226" height="711" srcset="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/peak-water.webp 1226w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/peak-water-300x174.webp 300w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/peak-water-1024x594.webp 1024w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/peak-water-768x445.webp 768w" sizes="(max-width: 1226px) 100vw, 1226px" /></p>
<h3 dir="auto" data-section-id="t7pdo0" data-start="1041" data-end="1075">Why is Glacier Melt Dangerous?</h3>
<p dir="auto" data-start="1077" data-end="1121"><strong data-start="1077" data-end="1121">1. Glacial Lake Outburst Floods (GLOFs):</strong></p>
<p dir="auto" data-start="1123" data-end="1240">As glaciers retreat, meltwater can accumulate in lakes behind unstable natural dams made of <strong data-start="1215" data-end="1239">ice, rock and debris</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="1242" data-end="1352">Failure of these natural dams can suddenly release huge volumes of water, causing <strong data-start="1324" data-end="1351">flash floods downstream</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="1354" data-end="1388"><strong data-start="1354" data-end="1388">2. Permafrost Destabilisation:</strong></p>
<ul data-start="1390" data-end="1587">
<li data-section-id="bm9hid" data-start="1390" data-end="1454">
<p dir="auto" data-start="1392" data-end="1454"><strong data-start="1392" data-end="1406">Permafrost</strong> is ground that remains frozen for long periods.</p>
</li>
<li data-section-id="14potrk" data-start="1455" data-end="1498">
<p dir="auto" data-start="1457" data-end="1498">Rising temperatures can cause it to thaw.</p>
</li>
<li data-section-id="17cuqd3" data-start="1499" data-end="1587">
<p dir="auto" data-start="1501" data-end="1587">This can weaken mountain slopes and increase the risk of <strong data-start="1558" data-end="1586">landslides and rockfalls</strong>.</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1589" data-end="1614"><strong data-start="1589" data-end="1614">3. Cascading Hazards:</strong></p>
<p dir="auto" data-start="1616" data-end="1791">Glacier retreat → expanding glacial lakes → unstable slopes → landslides/GLOFs → downstream flooding → damage to <strong data-start="1729" data-end="1790">roads, bridges, settlements and hydropower infrastructure</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="p8cz02" data-start="1793" data-end="1817">Evidence from India:</h3>
<p dir="auto" data-start="1819" data-end="1888">The Indian Himalayan region provides several examples of these risks:</p>
<ul data-start="1890" data-end="2325">
<li data-section-id="1d8z9rz" data-start="1890" data-end="2036">
<p dir="auto" data-start="1892" data-end="2036"><strong data-start="1892" data-end="1913">2023 Sikkim GLOF:</strong> A glacial lake outburst triggered a major flash flood, causing extensive damage to roads, bridges and hydropower projects.</p>
</li>
<li data-section-id="1apgpqu" data-start="2037" data-end="2193">
<p dir="auto" data-start="2039" data-end="2193"><strong data-start="2039" data-end="2069">2021 Uttarakhand disaster:</strong> A massive flood in the <strong data-start="2093" data-end="2131">Rishiganga and Dhauliganga valleys</strong> caused more than 200 deaths and severe infrastructure damage.</p>
</li>
<li data-section-id="15mc86s" data-start="2194" data-end="2325">
<p dir="auto" data-start="2196" data-end="2325">According to the report, the <strong data-start="2225" data-end="2324">Indian Himalayan region accounts for about 18% of India&#8217;s land area but around 35% of disasters</strong>.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="6pax3h" data-start="2327" data-end="2354">Glacial Lakes in India:</h3>
<p dir="auto" data-start="2356" data-end="2495">The <strong data-start="2360" data-end="2394">Central Water Commission (CWC)</strong> is monitoring <strong data-start="2409" data-end="2456">2,485 glacial lakes larger than 10 hectares</strong> across India&#8217;s Himalayan river basins.</p>
<p dir="auto" data-start="2497" data-end="2634">Following a scientific assessment of <strong data-start="2534" data-end="2565">189 high-risk glacial lakes</strong>, <strong data-start="2567" data-end="2615">56 lakes were classified as &#8220;very high risk&#8221;</strong> by the government.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="arpwyo" data-start="2636" data-end="2673">Why is Himalayan Water Important?</h3>
<p dir="auto" data-start="2675" data-end="2801">The Himalayas are a major <strong data-start="2701" data-end="2740">natural water system for South Asia</strong>, feeding rivers that support hundreds of millions of people.</p>
<p dir="auto" data-start="2803" data-end="2828">Himalayan water supports:</p>
<ul data-start="2830" data-end="3012">
<li data-section-id="18axvk6" data-start="2830" data-end="2877">
<p dir="auto" data-start="2832" data-end="2877"><strong data-start="2832" data-end="2847">Agriculture</strong> – wheat, rice and other crops</p>
</li>
<li data-section-id="211cno" data-start="2878" data-end="2899">
<p dir="auto" data-start="2880" data-end="2899"><strong data-start="2880" data-end="2899">Tea cultivation</strong></p>
</li>
<li data-section-id="3dlnqx" data-start="2900" data-end="2927">
<p dir="auto" data-start="2902" data-end="2927"><strong data-start="2902" data-end="2927">Hydropower generation</strong></p>
</li>
<li data-section-id="hux32f" data-start="2928" data-end="2948">
<p dir="auto" data-start="2930" data-end="2948"><strong data-start="2930" data-end="2948">Drinking water</strong></p>
</li>
<li data-section-id="qbfvbj" data-start="2949" data-end="2977">
<p dir="auto" data-start="2951" data-end="2977"><strong data-start="2951" data-end="2977">Tourism and pilgrimage</strong></p>
</li>
<li data-section-id="c6tcyw" data-start="2978" data-end="3012">
<p dir="auto" data-start="2980" data-end="3012">Rural livelihoods and ecosystems</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="3014" data-end="3202">The report estimates that Himalayan water supports activities equivalent to around <strong data-start="3097" data-end="3119">20% of India&#8217;s GDP</strong>, while Himalayan mountain states capture only about <strong data-start="3172" data-end="3201">5% of this economic value</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="19xcqf7" data-start="3204" data-end="3229">What is &#8220;Peak Water&#8221;?</h3>
<p dir="auto" data-start="3231" data-end="3404"><strong data-start="3231" data-end="3245">Peak water</strong> refers to the point at which <strong data-start="3275" data-end="3313">glacier runoff reaches its maximum</strong>, after which water availability from glacier melt begins to decline as glaciers lose mass.</p>
<p dir="auto" data-start="3406" data-end="3540">According to <strong data-start="3419" data-end="3429">ICIMOD</strong>, most Hindu Kush Himalayan river basins are expected to reach <strong data-start="3492" data-end="3539">peak water around the middle of the century</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="3542" data-end="3713"><strong data-start="3542" data-end="3559">Significance:</strong><br data-start="3559" data-end="3562" />Initially, accelerated melting may increase water availability, but continued glacier loss can eventually lead to <strong data-start="3676" data-end="3712">declining dry-season water flows</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="fbdsm1" data-start="3715" data-end="3753">Black Carbon: An Important Concern</h3>
<p dir="auto" data-start="3755" data-end="3861">The report estimates that approximately <strong data-start="3795" data-end="3860">one-third of Himalayan glacier melt is linked to black carbon</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="3863" data-end="3922"><strong data-start="3863" data-end="3879">Black carbon</strong> is soot produced by incomplete combustion.</p>
<p dir="auto" data-start="3924" data-end="3946">Major sources include:</p>
<ul data-start="3948" data-end="4037">
<li data-section-id="ijsru2" data-start="3948" data-end="3961">
<p dir="auto" data-start="3950" data-end="3961">Brick kilns</p>
</li>
<li data-section-id="vnu57v" data-start="3962" data-end="3979">
<p dir="auto" data-start="3964" data-end="3979">Biomass burning</p>
</li>
<li data-section-id="1gk1gwz" data-start="3980" data-end="3999">
<p dir="auto" data-start="3982" data-end="3999">Diesel combustion</p>
</li>
<li data-section-id="uh49ks" data-start="4000" data-end="4037">
<p dir="auto" data-start="4002" data-end="4037">Other combustion-related activities</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="4039" data-end="4138">When black carbon settles on snow and ice, it <strong data-start="4085" data-end="4105">absorbs sunlight</strong>, increasing the rate of melting.</p>
<p dir="auto" data-start="4140" data-end="4320"><strong data-start="4140" data-end="4155">Importance:</strong> Unlike global greenhouse-gas emissions, reducing black-carbon emissions is a more <strong data-start="4238" data-end="4282">direct and regionally actionable measure</strong> for India and neighbouring countries.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="15qq25d" data-start="4322" data-end="4361">Tourism and Environmental Pressure:</h3>
<p dir="auto" data-start="4363" data-end="4454">The Indian Himalayan region receives approximately <strong data-start="4414" data-end="4453">400 million tourist visits annually</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="4456" data-end="4663">The report argues for moving from a model focused primarily on <strong data-start="4519" data-end="4549">increasing tourist numbers</strong> towards <strong data-start="4558" data-end="4593">sustainable, high-value tourism</strong>, where greater economic benefits are retained and reinvested locally.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1ja7b87" data-start="4665" data-end="4686">Major Challenges:</h3>
<ul data-start="4688" data-end="4951">
<li data-section-id="9xziba" data-start="4688" data-end="4715">
<p dir="auto" data-start="4690" data-end="4715">Accelerating glacier loss</p>
</li>
<li data-section-id="18nm0ab" data-start="4716" data-end="4753">
<p dir="auto" data-start="4718" data-end="4753">Expansion of unstable glacial lakes</p>
</li>
<li data-section-id="hewk51" data-start="4754" data-end="4774">
<p dir="auto" data-start="4756" data-end="4774">Thawing permafrost</p>
</li>
<li data-section-id="a4zfcw" data-start="4775" data-end="4812">
<p dir="auto" data-start="4777" data-end="4812">Increasing landslide and GLOF risks</p>
</li>
<li data-section-id="1oozqvi" data-start="4813" data-end="4846">
<p dir="auto" data-start="4815" data-end="4846">Insufficient glacier monitoring</p>
</li>
<li data-section-id="1ne1lwc" data-start="4847" data-end="4891">
<p dir="auto" data-start="4849" data-end="4891">Vulnerability of downstream infrastructure</p>
</li>
<li data-section-id="q99out" data-start="4892" data-end="4915">
<p dir="auto" data-start="4894" data-end="4915">Unsustainable tourism</p>
</li>
<li data-section-id="1ppg1u4" data-start="4916" data-end="4951">
<p dir="auto" data-start="4918" data-end="4951">Limited cross-border coordination</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1bamz6w" data-start="4953" data-end="4969">Way Forward:</h3>
<p dir="auto" data-start="4971" data-end="5119"><strong data-start="4971" data-end="5008">1. Strengthen Glacier Monitoring:</strong><br data-start="5008" data-end="5011" />Expand long-term monitoring using <strong data-start="5045" data-end="5118">satellites, remote sensing, ground observations and automated systems</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="5121" data-end="5249"><strong data-start="5121" data-end="5158">2. Improve Early-Warning Systems:</strong><br data-start="5158" data-end="5161" />Develop integrated systems for <strong data-start="5192" data-end="5248">GLOFs, floods, landslides and other mountain hazards</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="5251" data-end="5350"><strong data-start="5251" data-end="5278">3. Reduce Black Carbon:</strong><br data-start="5278" data-end="5281" />Target emissions from <strong data-start="5303" data-end="5349">brick kilns, transport and biomass burning</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="5352" data-end="5483"><strong data-start="5352" data-end="5392">4. Strengthen Disaster Preparedness:</strong><br data-start="5392" data-end="5395" />Governments should establish <strong data-start="5424" data-end="5482">pre-agreed evacuation and emergency-response protocols</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="5485" data-end="5648"><strong data-start="5485" data-end="5525">5. Climate-Resilient Infrastructure:</strong><br data-start="5525" data-end="5528" />Roads, bridges, hydropower projects and settlements should incorporate <strong data-start="5599" data-end="5647">mountain-specific climate and disaster risks</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="5650" data-end="5775"><strong data-start="5650" data-end="5677">6. Sustainable Tourism:</strong><br data-start="5677" data-end="5680" />Shift from mass tourism towards <strong data-start="5712" data-end="5774">environmentally sustainable and locally beneficial tourism</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="5777" data-end="5975"><strong data-start="5777" data-end="5805">7. Regional Cooperation:</strong><br data-start="5805" data-end="5808" />Himalayan hazards cross national boundaries; therefore, countries need <strong data-start="5879" data-end="5974">shared monitoring, risk information, early-warning systems and joint resilience investments</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1hpl55f" data-start="5977" data-end="6004">Significance for India:</h3>
<p dir="auto" data-start="6006" data-end="6089">The Himalayan crisis is not merely an environmental issue. It has implications for:</p>
<ul data-start="6091" data-end="6289">
<li data-section-id="1508u97" data-start="6091" data-end="6111">
<p dir="auto" data-start="6093" data-end="6111"><strong data-start="6093" data-end="6111">Water security</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1emvp0c" data-start="6112" data-end="6131">
<p dir="auto" data-start="6114" data-end="6131"><strong data-start="6114" data-end="6131">Food security</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1682uho" data-start="6132" data-end="6153">
<p dir="auto" data-start="6134" data-end="6153"><strong data-start="6134" data-end="6153">Energy security</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1523844" data-start="6154" data-end="6179">
<p dir="auto" data-start="6156" data-end="6179"><strong data-start="6156" data-end="6179">Disaster management</strong></p>
</li>
<li data-section-id="tdvtf3" data-start="6180" data-end="6206">
<p dir="auto" data-start="6182" data-end="6206"><strong data-start="6182" data-end="6206">Mountain livelihoods</strong></p>
</li>
<li data-section-id="ezvw6n" data-start="6207" data-end="6227">
<p dir="auto" data-start="6209" data-end="6227"><strong data-start="6209" data-end="6227">Infrastructure</strong></p>
</li>
<li data-section-id="i1iysj" data-start="6228" data-end="6241">
<p dir="auto" data-start="6230" data-end="6241"><strong data-start="6230" data-end="6241">Tourism</strong></p>
</li>
<li data-section-id="18d7t2e" data-start="6242" data-end="6289">
<p dir="auto" data-start="6244" data-end="6289"><strong data-start="6244" data-end="6289">Inter-State and transboundary cooperation</strong></p>
</li>
</ul>
<h1 dir="auto" data-section-id="13zvvpt" data-start="0" data-end="44">हिमालयी हिमनद: एक संभावित संकट-बिंदु की ओर</h1>
<h3 dir="auto" data-section-id="1vexv2n" data-start="46" data-end="66">चर्चा में क्यों?</h3>
<p dir="auto" data-start="68" data-end="330">एक नए शोध अध्ययन के अनुसार, <strong data-start="96" data-end="168">हिमालयी क्षेत्र एक गंभीर संकट-बिंदु (Tipping Point) की ओर बढ़ रहा है</strong>। हिमनदों के तेजी से पिघलने, हिमनदीय झीलों की बढ़ती अस्थिरता, स्थायी रूप से जमी भूमि (Permafrost) के पिघलने तथा निगरानी की कमी के कारण आपदाओं का जोखिम बढ़ रहा है।</p>
<p dir="auto" data-start="332" data-end="458">यह स्थिति <strong data-start="342" data-end="427">हिमनदीय झील के फटने से आने वाली बाढ़ (GLOF), भूस्खलन, आकस्मिक बाढ़ और जल असुरक्षा</strong> जैसी समस्याओं को बढ़ा सकती है।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="6aqmww" data-start="460" data-end="480">प्रमुख निष्कर्ष:</h3>
<ul data-start="482" data-end="1067">
<li data-section-id="ry06yx" data-start="482" data-end="575">
<p dir="auto" data-start="484" data-end="575">हिमालयी हिमनदों का <strong data-start="503" data-end="564">द्रव्यमान ह्रास एक दशक पहले की तुलना में 65% अधिक तेजी से</strong> हो रहा है।</p>
</li>
<li data-section-id="1hqyhf3" data-start="576" data-end="720">
<p dir="auto" data-start="578" data-end="720"><strong data-start="578" data-end="627">हिमालय-काराकोरम क्षेत्र में लगभग 40,000 हिमनद</strong> होने का अनुमान है, लेकिन केवल लगभग <strong data-start="663" data-end="706">21 हिमनदों की विस्तृत और निरंतर निगरानी</strong> की जा रही है।</p>
</li>
<li data-section-id="tuu8wk" data-start="721" data-end="786">
<p dir="auto" data-start="723" data-end="786">हिमनदों के पीछे हटने से <strong data-start="747" data-end="775">हिमनदीय झीलों का विस्तार</strong> हो रहा है।</p>
</li>
<li data-section-id="945f8d" data-start="787" data-end="873">
<p dir="auto" data-start="789" data-end="873">इन झीलों को अक्सर <strong data-start="807" data-end="862">चट्टानों, बर्फ और मलबे से बने अस्थिर प्राकृतिक बांध</strong> रोकते हैं।</p>
</li>
<li data-section-id="1h8icq1" data-start="874" data-end="969">
<p dir="auto" data-start="876" data-end="969">बढ़ते तापमान के कारण <strong data-start="897" data-end="946">परमाफ्रॉस्ट और ऊँचे पर्वतीय ढलानों की स्थिरता</strong> भी प्रभावित हो रही है।</p>
</li>
<li data-section-id="ly0h76" data-start="970" data-end="1067">
<p dir="auto" data-start="972" data-end="1067">इसके परिणामस्वरूप <strong data-start="990" data-end="1046">क्रमिक एवं परस्पर जुड़े हुए खतरे (Cascading Hazards)</strong> उत्पन्न हो सकते हैं।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1ifmj5z" data-start="1069" data-end="1109">हिमनदों का पिघलना क्यों चिंताजनक है?</h3>
<p dir="auto" data-start="1111" data-end="1150"><strong data-start="1111" data-end="1150">1. हिमनदीय झील विस्फोट बाढ़ (GLOF):</strong></p>
<p dir="auto" data-start="1152" data-end="1342">हिमनदों के पिघलने से पिघला हुआ जल झीलों में जमा होता जाता है। यदि इन झीलों के प्राकृतिक बांध टूट जाते हैं, तो बड़ी मात्रा में जल अचानक नीचे की ओर बह सकता है और <strong data-start="1312" data-end="1330">विनाशकारी बाढ़</strong> ला सकता है।</p>
<p dir="auto" data-start="1344" data-end="1373"><strong data-start="1344" data-end="1373">2. परमाफ्रॉस्ट का पिघलना:</strong></p>
<ul data-start="1375" data-end="1577">
<li data-section-id="elomce" data-start="1375" data-end="1432">
<p dir="auto" data-start="1377" data-end="1432"><strong data-start="1377" data-end="1392">परमाफ्रॉस्ट</strong> ऐसी भूमि है जो लंबे समय तक जमी रहती है।</p>
</li>
<li data-section-id="1e04w1z" data-start="1433" data-end="1488">
<p dir="auto" data-start="1435" data-end="1488">तापमान बढ़ने से इसके पिघलने की प्रक्रिया तेज होती है।</p>
</li>
<li data-section-id="hqfpy9" data-start="1489" data-end="1577">
<p dir="auto" data-start="1491" data-end="1577">इससे पर्वतीय ढलान कमजोर होकर <strong data-start="1520" data-end="1553">भूस्खलन और चट्टानों के खिसकने</strong> का जोखिम बढ़ा सकते हैं।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1579" data-end="1600"><strong data-start="1579" data-end="1600">3. क्रमिक आपदाएँ:</strong></p>
<p dir="auto" data-start="1602" data-end="1731"><strong data-start="1602" data-end="1731">हिमनदों का पीछे हटना → हिमनदीय झीलों का विस्तार → पर्वतीय ढलानों की अस्थिरता → भूस्खलन/GLOF → बाढ़ → बुनियादी ढाँचे को नुकसान</strong></p>
<h3 dir="auto" data-section-id="zaz0e1" data-start="1733" data-end="1758">भारत में इसके प्रमाण:</h3>
<p dir="auto" data-start="1760" data-end="1828">भारत के हिमालयी क्षेत्र में इस बढ़ते जोखिम के कई उदाहरण देखे गए हैं।</p>
<ul data-start="1830" data-end="2240">
<li data-section-id="hp6vzj" data-start="1830" data-end="1950">
<p dir="auto" data-start="1832" data-end="1950"><strong data-start="1832" data-end="1854">2023 सिक्किम GLOF:</strong> हिमनदीय झील के फटने से अचानक बाढ़ आई तथा सड़क, पुल और जलविद्युत परियोजनाओं को व्यापक क्षति हुई।</p>
</li>
<li data-section-id="16f6dqd" data-start="1951" data-end="2103">
<p dir="auto" data-start="1953" data-end="2103"><strong data-start="1953" data-end="1977">2021 उत्तराखंड आपदा:</strong> ऋषिगंगा और धौलीगंगा घाटियों में आई भीषण बाढ़ में <strong data-start="2027" data-end="2058">200 से अधिक लोगों की मृत्यु</strong> हुई और बुनियादी ढाँचे को भारी नुकसान पहुँचा।</p>
</li>
<li data-section-id="1did78c" data-start="2104" data-end="2240">
<p dir="auto" data-start="2106" data-end="2240">रिपोर्ट के अनुसार, <strong data-start="2125" data-end="2240">भारत के कुल भू-भाग का लगभग 18% हिमालयी क्षेत्र में है, लेकिन देश की लगभग 35% आपदाएँ इसी क्षेत्र से संबंधित हैं।</strong></p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="e0djgs" data-start="2242" data-end="2280">भारत में हिमनदीय झीलों की निगरानी:</h3>
<p dir="auto" data-start="2282" data-end="2406"><strong data-start="2282" data-end="2308">केंद्रीय जल आयोग (CWC)</strong> भारत के हिमालयी नदी बेसिनों में <strong data-start="2341" data-end="2384">10 हेक्टेयर से बड़ी 2,485 हिमनदीय झीलों</strong> की निगरानी कर रहा है।</p>
<p dir="auto" data-start="2408" data-end="2575">2025 के वैज्ञानिक आकलन के बाद <strong data-start="2438" data-end="2475">189 उच्च-जोखिम वाली हिमनदीय झीलों</strong> का मूल्यांकन किया गया, जिनमें <strong data-start="2506" data-end="2555">56 झीलों को &#8220;अति उच्च जोखिम&#8221; (Very High Risk)</strong> श्रेणी में रखा गया।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="ftigby" data-start="2577" data-end="2612">हिमालयी जल क्यों महत्वपूर्ण है?</h3>
<p dir="auto" data-start="2614" data-end="2749">हिमालय दक्षिण एशिया की एक महत्वपूर्ण <strong data-start="2651" data-end="2675">प्राकृतिक जल प्रणाली</strong> है। इससे निकलने वाली नदियाँ करोड़ों लोगों की आवश्यकताओं को पूरा करती हैं।</p>
<p dir="auto" data-start="2751" data-end="2804">हिमालयी जल निम्नलिखित क्षेत्रों के लिए महत्वपूर्ण है:</p>
<ul data-start="2806" data-end="2945">
<li data-section-id="zta1pb" data-start="2806" data-end="2834">
<p dir="auto" data-start="2808" data-end="2834"><strong data-start="2808" data-end="2816">कृषि</strong> – गेहूँ, चावल आदि</p>
</li>
<li data-section-id="mftt4p" data-start="2835" data-end="2852">
<p dir="auto" data-start="2837" data-end="2852"><strong data-start="2837" data-end="2852">चाय उत्पादन</strong></p>
</li>
<li data-section-id="14nlqz1" data-start="2853" data-end="2868">
<p dir="auto" data-start="2855" data-end="2868"><strong data-start="2855" data-end="2868">जलविद्युत</strong></p>
</li>
<li data-section-id="w12kh0" data-start="2869" data-end="2880">
<p dir="auto" data-start="2871" data-end="2880"><strong data-start="2871" data-end="2880">पेयजल</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1ckgvfu" data-start="2881" data-end="2906">
<p dir="auto" data-start="2883" data-end="2906"><strong data-start="2883" data-end="2906">पर्यटन एवं तीर्थाटन</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1dk964a" data-start="2907" data-end="2924">
<p dir="auto" data-start="2909" data-end="2924">स्थानीय आजीविका</p>
</li>
<li data-section-id="j0l4ml" data-start="2925" data-end="2945">
<p dir="auto" data-start="2927" data-end="2945">पारिस्थितिकी तंत्र</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="2947" data-end="3140">रिपोर्ट के अनुसार, हिमालयी जल से जुड़ी आर्थिक गतिविधियाँ <strong data-start="3004" data-end="3050">भारत के सकल घरेलू उत्पाद (GDP) के लगभग 20%</strong> के बराबर हैं, जबकि पर्वतीय राज्य इस आर्थिक मूल्य का केवल लगभग <strong data-start="3113" data-end="3119">5%</strong> ही प्राप्त करते हैं।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="9aorve" data-start="3142" data-end="3165">&#8220;पीक वाटर&#8221; क्या है?</h3>
<p dir="auto" data-start="3167" data-end="3350"><strong data-start="3167" data-end="3192">पीक वाटर (Peak Water)</strong> वह स्थिति है जब हिमनदों से होने वाला जल प्रवाह <strong data-start="3240" data-end="3277">अपने अधिकतम स्तर पर पहुँच जाता है</strong>, जिसके बाद हिमनदों के लगातार घटने के कारण जल प्रवाह में कमी आने लगती है।</p>
<p dir="auto" data-start="3352" data-end="3474"><strong data-start="3352" data-end="3362">ICIMOD</strong> के अनुसार, अधिकांश <strong data-start="3382" data-end="3420">हिंदूकुश-हिमालयी (HKH) नदी बेसिनों</strong> में मध्य शताब्दी के आसपास पीक वाटर आने की संभावना है।</p>
<p dir="auto" data-start="3476" data-end="3655"><strong data-start="3476" data-end="3486">महत्व:</strong> प्रारंभिक चरण में तेजी से हिमनद पिघलने से जल उपलब्धता बढ़ सकती है, लेकिन लंबे समय में हिमनदों के लगातार सिकुड़ने से <strong data-start="3603" data-end="3655">विशेषकर शुष्क मौसम में नदी प्रवाह कम हो सकता है।</strong></p>
<h3 dir="auto" data-section-id="12w67b4" data-start="3657" data-end="3684">ब्लैक कार्बन की भूमिका:</h3>
<p dir="auto" data-start="3686" data-end="3794">रिपोर्ट के अनुसार, हिमालयी हिमनदों के पिघलने का लगभग <strong data-start="3739" data-end="3771">एक-तिहाई हिस्सा ब्लैक कार्बन</strong> से संबंधित हो सकता है।</p>
<p dir="auto" data-start="3796" data-end="3866"><strong data-start="3796" data-end="3812">ब्लैक कार्बन</strong> अपूर्ण दहन से उत्पन्न होने वाला कालिखयुक्त पदार्थ है।</p>
<p dir="auto" data-start="3868" data-end="3890">इसके प्रमुख स्रोत हैं:</p>
<ul data-start="3892" data-end="3972">
<li data-section-id="nx6v96" data-start="3892" data-end="3903">
<p dir="auto" data-start="3894" data-end="3903">ईंट भट्टे</p>
</li>
<li data-section-id="13zlxst" data-start="3904" data-end="3921">
<p dir="auto" data-start="3906" data-end="3921">जैव-ईंधन का दहन</p>
</li>
<li data-section-id="qeay4l" data-start="3922" data-end="3949">
<p dir="auto" data-start="3924" data-end="3949">डीजल से होने वाला प्रदूषण</p>
</li>
<li data-section-id="yh694f" data-start="3950" data-end="3972">
<p dir="auto" data-start="3952" data-end="3972">अन्य दहन प्रक्रियाएँ</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="3974" data-end="4101">जब ब्लैक कार्बन बर्फ और हिम पर जमता है, तो यह <strong data-start="4020" data-end="4063">सूर्य के विकिरण को अधिक अवशोषित करता है</strong>, जिससे हिम पिघलने की गति बढ़ जाती है।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="15heoq9" data-start="4103" data-end="4128">पर्यटन का बढ़ता दबाव:</h3>
<p dir="auto" data-start="4130" data-end="4210">भारतीय हिमालयी क्षेत्र में प्रतिवर्ष लगभग <strong data-start="4172" data-end="4200">40 करोड़ पर्यटक यात्राएँ</strong> होती हैं।</p>
<p dir="auto" data-start="4212" data-end="4453">शोधकर्ताओं के अनुसार, पर्यटन नीति को केवल पर्यटकों की संख्या बढ़ाने के बजाय ऐसे मॉडल की ओर ले जाना चाहिए जिसमें <strong data-start="4324" data-end="4453">स्थानीय समुदायों को अधिक आर्थिक लाभ मिले और उस आय का एक हिस्सा स्थानीय पर्यावरण एवं बुनियादी ढाँचे में पुनर्निवेशित किया जाए।</strong></p>
<h3 dir="auto" data-section-id="o85w4m" data-start="4455" data-end="4476">प्रमुख चुनौतियाँ:</h3>
<ul data-start="4478" data-end="4703">
<li data-section-id="1qrip78" data-start="4478" data-end="4507">
<p dir="auto" data-start="4480" data-end="4507">हिमनदों का तेजी से सिकुड़ना</p>
</li>
<li data-section-id="pdee1l" data-start="4508" data-end="4534">
<p dir="auto" data-start="4510" data-end="4534">हिमनदीय झीलों का विस्तार</p>
</li>
<li data-section-id="19aybjp" data-start="4535" data-end="4558">
<p dir="auto" data-start="4537" data-end="4558">परमाफ्रॉस्ट का पिघलना</p>
</li>
<li data-section-id="vxaqjr" data-start="4559" data-end="4590">
<p dir="auto" data-start="4561" data-end="4590">भूस्खलन और GLOF का बढ़ता खतरा</p>
</li>
<li data-section-id="vxr7qs" data-start="4591" data-end="4621">
<p dir="auto" data-start="4593" data-end="4621">हिमनदों की अपर्याप्त निगरानी</p>
</li>
<li data-section-id="88azgo" data-start="4622" data-end="4653">
<p dir="auto" data-start="4624" data-end="4653">बुनियादी ढाँचे की संवेदनशीलता</p>
</li>
<li data-section-id="89u0lk" data-start="4654" data-end="4678">
<p dir="auto" data-start="4656" data-end="4678">अनियंत्रित/असतत पर्यटन</p>
</li>
<li data-section-id="4vnhke" data-start="4679" data-end="4703">
<p dir="auto" data-start="4681" data-end="4703">सीमा-पार समन्वय की कमी</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1smm56w" data-start="4705" data-end="4720">आगे की राह:</h3>
<p dir="auto" data-start="4722" data-end="4868"><strong data-start="4722" data-end="4757">1. हिमनद निगरानी को मजबूत करना:</strong><br data-start="4757" data-end="4760" />उपग्रह, रिमोट सेंसिंग, जमीनी अवलोकन और स्वचालित प्रणालियों के माध्यम से दीर्घकालिक निगरानी बढ़ाई जानी चाहिए।</p>
<p dir="auto" data-start="4870" data-end="4987"><strong data-start="4870" data-end="4899">2. पूर्व चेतावनी प्रणाली:</strong><br data-start="4899" data-end="4902" />GLOF, बाढ़ और भूस्खलन के लिए प्रभावी <strong data-start="4939" data-end="4964">Early Warning Systems</strong> विकसित किए जाने चाहिए।</p>
<p dir="auto" data-start="4989" data-end="5094"><strong data-start="4989" data-end="5017">3. ब्लैक कार्बन में कमी:</strong><br data-start="5017" data-end="5020" />ईंट भट्टों, परिवहन और जैव-ईंधन से होने वाले उत्सर्जन को कम करना आवश्यक है।</p>
<p dir="auto" data-start="5096" data-end="5228"><strong data-start="5096" data-end="5115">4. आपदा तैयारी:</strong><br data-start="5115" data-end="5118" />सरकारों को जोखिम की स्थिति में <strong data-start="5149" data-end="5209">पूर्व निर्धारित निकासी और आपातकालीन प्रतिक्रिया व्यवस्था</strong> विकसित करनी चाहिए।</p>
<p dir="auto" data-start="5230" data-end="5395"><strong data-start="5230" data-end="5265">5. जलवायु-लचीला बुनियादी ढाँचा:</strong><br data-start="5265" data-end="5268" />सड़कों, पुलों, जलविद्युत परियोजनाओं और बस्तियों में पर्वतीय क्षेत्रों से जुड़े जलवायु एवं आपदा जोखिमों को ध्यान में रखना चाहिए।</p>
<p dir="auto" data-start="5397" data-end="5545"><strong data-start="5397" data-end="5415">6. सतत पर्यटन:</strong><br data-start="5415" data-end="5418" />अत्यधिक पर्यटक संख्या के बजाय <strong data-start="5448" data-end="5523">पर्यावरणीय रूप से टिकाऊ और स्थानीय समुदायों को लाभ पहुँचाने वाले पर्यटन</strong> को बढ़ावा देना चाहिए।</p>
<p dir="auto" data-start="5547" data-end="5747"><strong data-start="5547" data-end="5570">7. क्षेत्रीय सहयोग:</strong><br data-start="5570" data-end="5573" />हिमालयी आपदाएँ राष्ट्रीय सीमाओं का पालन नहीं करतीं। इसलिए देशों के बीच <strong data-start="5644" data-end="5722">साझा निगरानी, जोखिम संबंधी सूचना, पूर्व चेतावनी प्रणाली और आपदा-रोधी निवेश</strong> को मजबूत करना आवश्यक है।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1fs1juo" data-start="5749" data-end="5771">भारत के लिए महत्व:</h3>
<p dir="auto" data-start="5773" data-end="5843">हिमालयी संकट केवल पर्यावरणीय समस्या नहीं है, बल्कि इसका सीधा संबंध है:</p>
<ul data-start="5845" data-end="6014">
<li data-section-id="1mwttsu" data-start="5845" data-end="5861">
<p dir="auto" data-start="5847" data-end="5861"><strong data-start="5847" data-end="5861">जल सुरक्षा</strong></p>
</li>
<li data-section-id="10r84ak" data-start="5862" data-end="5881">
<p dir="auto" data-start="5864" data-end="5881"><strong data-start="5864" data-end="5881">खाद्य सुरक्षा</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1jqzeat" data-start="5882" data-end="5901">
<p dir="auto" data-start="5884" data-end="5901"><strong data-start="5884" data-end="5901">ऊर्जा सुरक्षा</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1yy7i6i" data-start="5902" data-end="5920">
<p dir="auto" data-start="5904" data-end="5920"><strong data-start="5904" data-end="5920">आपदा प्रबंधन</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1l6lh2y" data-start="5921" data-end="5942">
<p dir="auto" data-start="5923" data-end="5942"><strong data-start="5923" data-end="5942">पर्वतीय आजीविका</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1winkv0" data-start="5943" data-end="5963">
<p dir="auto" data-start="5945" data-end="5963"><strong data-start="5945" data-end="5963">बुनियादी ढाँचा</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1vir6jr" data-start="5964" data-end="5976">
<p dir="auto" data-start="5966" data-end="5976"><strong data-start="5966" data-end="5976">पर्यटन</strong></p>
</li>
<li data-section-id="3pjjfm" data-start="5977" data-end="6014">
<p dir="auto" data-start="5979" data-end="6014"><strong data-start="5979" data-end="6014">अंतर्राज्यीय एवं सीमा-पार सहयोग</strong></p>
</li>
</ul>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/himalayan-glaciers-approaching-a-tipping-point-%e0%a4%aa%e0%a5%80%e0%a4%95-%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%9f%e0%a4%b0-%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%b9%e0%a5%88/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Kishau Multipurpose Project/किशाऊ बहुउद्देशीय परियोजना</title>
		<link>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/kishau-multipurpose-project-%e0%a4%95%e0%a4%bf%e0%a4%b6%e0%a4%be%e0%a4%8a-%e0%a4%ac%e0%a4%b9%e0%a5%81%e0%a4%89%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a5%80%e0%a4%af-%e0%a4%aa%e0%a4%b0/</link>
					<comments>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/kishau-multipurpose-project-%e0%a4%95%e0%a4%bf%e0%a4%b6%e0%a4%be%e0%a4%8a-%e0%a4%ac%e0%a4%b9%e0%a5%81%e0%a4%89%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a5%80%e0%a4%af-%e0%a4%aa%e0%a4%b0/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[vdAdmin]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 16 Sep 2026 06:10:05 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://www.vaidicslucknow.com/?post_type=current-affair&#038;p=14052</guid>

					<description><![CDATA[Why in News? Himachal Pradesh, Haryana, Uttarakhand, Uttar Pradesh, Delhi and Rajasthan have signed an agreement for the implementation of the 422 MW Kishau Multipurpose Project. The project will be constructed on the Tons River, along the Uttarakhand–Himachal Pradesh border. Key Facts: Project: Kishau Multipurpose Project River: Tons River, a tributary of the Yamuna Location: Uttarakhand–Himachal Pradesh border Installed Capacity: 422 MW Estimated [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h3 dir="auto" data-section-id="oahnjr" data-start="31" data-end="47">Why in News?</h3>
<p dir="auto" data-start="49" data-end="222"><strong data-start="49" data-end="127">Himachal Pradesh, Haryana, Uttarakhand, Uttar Pradesh, Delhi and Rajasthan</strong> have signed an agreement for the implementation of the <strong data-start="183" data-end="221">422 MW Kishau Multipurpose Project</strong>.</p>
<p dir="auto" data-start="224" data-end="329">The project will be constructed on the <strong data-start="263" data-end="277">Tons River</strong>, along the <strong data-start="289" data-end="328">Uttarakhand–Himachal Pradesh border</strong>.</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="i9agy0" data-start="331" data-end="345">Key Facts:</h3>
<ul data-start="347" data-end="954">
<li data-section-id="123u9hk" data-start="347" data-end="389">
<p dir="auto" data-start="349" data-end="389"><strong data-start="349" data-end="361">Project:</strong> Kishau Multipurpose Project</p>
</li>
<li data-section-id="6xwfy8" data-start="390" data-end="444">
<p dir="auto" data-start="392" data-end="444"><strong data-start="392" data-end="402">River:</strong> <strong data-start="403" data-end="417">Tons River</strong>, a tributary of the Yamuna</p>
</li>
<li data-section-id="o74u8d" data-start="445" data-end="496">
<p dir="auto" data-start="447" data-end="496"><strong data-start="447" data-end="460">Location:</strong> Uttarakhand–Himachal Pradesh border</p>
</li>
<li data-section-id="1o7ywvc" data-start="497" data-end="533">
<p dir="auto" data-start="499" data-end="533"><strong data-start="499" data-end="522">Installed Capacity:</strong> <strong data-start="523" data-end="533">422 MW</strong></p>
</li>
<li data-section-id="2fmber" data-start="534" data-end="573">
<p dir="auto" data-start="536" data-end="573"><strong data-start="536" data-end="555">Estimated Cost:</strong> <strong data-start="556" data-end="573">₹15,624 crore</strong></p>
</li>
<li data-section-id="l3gs9u" data-start="574" data-end="617">
<p dir="auto" data-start="576" data-end="617"><strong data-start="576" data-end="592">Type of Dam:</strong> <strong data-start="593" data-end="617">Concrete gravity dam</strong></p>
</li>
<li data-section-id="ogha9i" data-start="618" data-end="652">
<p dir="auto" data-start="620" data-end="652"><strong data-start="620" data-end="635">Dam Height:</strong> <strong data-start="636" data-end="652">232.6 metres</strong></p>
</li>
<li data-section-id="xdpfd" data-start="653" data-end="707">
<p dir="auto" data-start="655" data-end="707"><strong data-start="655" data-end="676">Storage Capacity:</strong> <strong data-start="677" data-end="707">1,562 million cubic metres</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1w4s6xk" data-start="708" data-end="761">
<p dir="auto" data-start="710" data-end="761"><strong data-start="710" data-end="735">Irrigation Potential:</strong> About <strong data-start="742" data-end="761">97,000 hectares</strong></p>
</li>
<li data-section-id="11ejjo5" data-start="762" data-end="844">
<p dir="auto" data-start="764" data-end="844"><strong data-start="764" data-end="790">Hydropower Generation:</strong> <strong data-start="791" data-end="814">1,476 million units</strong> of clean electricity annually</p>
</li>
<li data-section-id="1koe7aw" data-start="845" data-end="954">
<p dir="auto" data-start="847" data-end="954"><strong data-start="847" data-end="875">Participating States/UT:</strong> <strong data-start="876" data-end="954">Himachal Pradesh, Haryana, Uttarakhand, Uttar Pradesh, Rajasthan and Delhi</strong></p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1pzjpfv" data-start="956" data-end="982">Financial Arrangement:</h3>
<ul data-start="984" data-end="1261">
<li data-section-id="xhqhdx" data-start="984" data-end="1062">
<p dir="auto" data-start="986" data-end="1062">The <strong data-start="990" data-end="1041">Government of India will bear approximately 90%</strong> of the project cost.</p>
</li>
<li data-section-id="1nwvvb8" data-start="1063" data-end="1165">
<p dir="auto" data-start="1065" data-end="1165">The remaining <strong data-start="1079" data-end="1128">10% will be borne by the participating States</strong> according to the <strong data-start="1146" data-end="1164">1994 agreement</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="kkq9w7" data-start="1166" data-end="1261">
<p dir="auto" data-start="1168" data-end="1261">The agreement resolves a long-standing deadlock over the <strong data-start="1225" data-end="1260">sharing of the financial burden</strong>.</p>
</li>
</ul>
<p><img data-dominant-color="c8c9c7" data-has-transparency="false" style="--dominant-color: #c8c9c7;" decoding="async" class="alignleft size-full wp-image-14053 not-transparent" src="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/PROJ.webp" alt="" width="1183" height="705" srcset="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/PROJ.webp 1183w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/PROJ-300x179.webp 300w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/PROJ-1024x610.webp 1024w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/PROJ-768x458.webp 768w" sizes="(max-width: 1183px) 100vw, 1183px" /></p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1iaul7c" data-start="1263" data-end="1276">Benefits:</h3>
<p dir="auto" data-start="1278" data-end="1298"><strong data-start="1278" data-end="1298">1. Water Supply:</strong></p>
<ul data-start="1299" data-end="1559">
<li data-section-id="idnyrt" data-start="1299" data-end="1375">
<p dir="auto" data-start="1301" data-end="1375">The project will augment water availability for the participating regions.</p>
</li>
<li data-section-id="p3vssh" data-start="1376" data-end="1430">
<p dir="auto" data-start="1378" data-end="1430"><strong data-start="1378" data-end="1430">Delhi is expected to be the biggest beneficiary.</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1rw9s6l" data-start="1431" data-end="1559">
<p dir="auto" data-start="1433" data-end="1559">Delhi will receive approximately <strong data-start="1466" data-end="1514">109.9 million cubic metres of water annually</strong> for meeting its drinking-water requirements.</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1561" data-end="1579"><strong data-start="1561" data-end="1579">2. Irrigation:</strong></p>
<ul data-start="1580" data-end="1673">
<li data-section-id="6hu0m9" data-start="1580" data-end="1673">
<p dir="auto" data-start="1582" data-end="1673">The project is expected to provide irrigation to approximately <strong data-start="1645" data-end="1664">97,000 hectares</strong> of land.</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1675" data-end="1693"><strong data-start="1675" data-end="1693">3. Hydropower:</strong></p>
<ul data-start="1694" data-end="1764">
<li data-section-id="1g4eqtj" data-start="1694" data-end="1764">
<p dir="auto" data-start="1696" data-end="1764">It will generate around <strong data-start="1720" data-end="1763">1,476 million units of clean hydropower</strong>.</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1766" data-end="1787"><strong data-start="1766" data-end="1787">4. Water Storage:</strong></p>
<ul data-start="1788" data-end="1880">
<li data-section-id="vz337o" data-start="1788" data-end="1880">
<p dir="auto" data-start="1790" data-end="1880">The large reservoir will provide <strong data-start="1823" data-end="1853">1,562 million cubic metres</strong> of water-storage capacity.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1lvery9" data-start="1882" data-end="1924">Key Issue: Himachal Pradesh’s Concerns</h3>
<p dir="auto" data-start="1926" data-end="2016">Himachal Pradesh has raised concerns regarding the <strong data-start="1977" data-end="2015">distribution of costs and benefits</strong>.</p>
<ul data-start="2018" data-end="2411">
<li data-section-id="1b3tvaf" data-start="2018" data-end="2131">
<p dir="auto" data-start="2020" data-end="2131">A major portion of the <strong data-start="2043" data-end="2070">population displacement</strong> associated with the project would occur in Himachal Pradesh.</p>
</li>
<li data-section-id="nj6ark" data-start="2132" data-end="2290">
<p dir="auto" data-start="2134" data-end="2290">The State has argued that, given its <strong data-start="2171" data-end="2226">limited financial resources and displacement burden</strong>, imposing an additional financial contribution would be unfair.</p>
</li>
<li data-section-id="1o6x1ea" data-start="2291" data-end="2411">
<p dir="auto" data-start="2293" data-end="2411">The earlier dispute over the State&#8217;s financial contribution contributed to the <strong data-start="2372" data-end="2392">eight-year delay</strong> in implementation.</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1u25zfn" data-start="2413" data-end="2430">Significance:</h3>
<p dir="auto" data-start="2432" data-end="2571">The agreement is important for <strong data-start="2463" data-end="2496">inter-State water cooperation</strong>, as the project involves multiple States and addresses issues relating to:</p>
<ul data-start="2573" data-end="2741">
<li data-section-id="1uzz5th" data-start="2573" data-end="2592">
<p dir="auto" data-start="2575" data-end="2592"><strong data-start="2575" data-end="2592">Water sharing</strong></p>
</li>
<li data-section-id="xcgbea" data-start="2593" data-end="2609">
<p dir="auto" data-start="2595" data-end="2609"><strong data-start="2595" data-end="2609">Irrigation</strong></p>
</li>
<li data-section-id="niel7g" data-start="2610" data-end="2639">
<p dir="auto" data-start="2612" data-end="2639"><strong data-start="2612" data-end="2639">Drinking-water security</strong></p>
</li>
<li data-section-id="3dlnqx" data-start="2640" data-end="2667">
<p dir="auto" data-start="2642" data-end="2667"><strong data-start="2642" data-end="2667">Hydropower generation</strong></p>
</li>
<li data-section-id="196cmhl" data-start="2668" data-end="2698">
<p dir="auto" data-start="2670" data-end="2698"><strong data-start="2670" data-end="2698">Inter-State coordination</strong></p>
</li>
<li data-section-id="vwcd8h" data-start="2699" data-end="2741">
<p dir="auto" data-start="2701" data-end="2741"><strong data-start="2701" data-end="2741">Resolution of water-related disputes</strong></p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="721xpb" data-start="2743" data-end="2773">Prelims Facts to Remember:</h3>
<p dir="auto" data-start="2775" data-end="2821"><strong data-start="2775" data-end="2821">Kishau Project → Tons River → Yamuna Basin</strong></p>
<p dir="auto" data-start="2823" data-end="3062" data-is-last-node="" data-is-only-node=""><strong data-start="2823" data-end="2836">Capacity:</strong> 422 MW<br data-start="2843" data-end="2846" /><strong data-start="2846" data-end="2861">Dam Height:</strong> 232.6 m<br data-start="2869" data-end="2872" /><strong data-start="2872" data-end="2884">Storage:</strong> 1,562 MCM<br data-start="2894" data-end="2897" /><strong data-start="2897" data-end="2912">Irrigation:</strong> 97,000 hectares<br data-start="2928" data-end="2931" /><strong data-start="2931" data-end="2941">Power:</strong> 1,476 million units<br data-start="2961" data-end="2964" /><strong data-start="2964" data-end="3000">Delhi&#8217;s annual water allocation:</strong> 109.9 MCM<br data-start="3010" data-end="3013" /><strong data-start="3013" data-end="3044">Central Government funding:</strong> Approximately 90%</p>
<h1 dir="auto" data-section-id="1nk47uu" data-start="0" data-end="59">किशाऊ बहुउद्देशीय परियोजना :</h1>
<h3 dir="auto" data-section-id="1vexv2n" data-start="61" data-end="81">चर्चा में क्यों?</h3>
<p dir="auto" data-start="83" data-end="249"><strong data-start="83" data-end="154">हिमाचल प्रदेश, हरियाणा, उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश, दिल्ली और राजस्थान</strong> ने <strong data-start="158" data-end="198">422 MW की किशाऊ बहुउद्देशीय परियोजना</strong> के कार्यान्वयन के लिए समझौते पर हस्ताक्षर किए हैं।</p>
<p dir="auto" data-start="251" data-end="331">यह परियोजना <strong data-start="263" data-end="275">टोंस नदी</strong> पर <strong data-start="279" data-end="311">उत्तराखंड–हिमाचल प्रदेश सीमा</strong> के निकट बनाई जाएगी।</p>
<h3 dir="auto" data-section-id="1ifg7ld" data-start="333" data-end="349">प्रमुख तथ्य:</h3>
<ul data-start="351" data-end="932">
<li data-section-id="180ii2c" data-start="351" data-end="393">
<p dir="auto" data-start="353" data-end="393"><strong data-start="353" data-end="366">परियोजना:</strong> किशाऊ बहुउद्देशीय परियोजना</p>
</li>
<li data-section-id="1tlg9pa" data-start="394" data-end="443">
<p dir="auto" data-start="396" data-end="443"><strong data-start="396" data-end="404">नदी:</strong> <strong data-start="405" data-end="417">टोंस नदी</strong>, जो यमुना की सहायक नदी है</p>
</li>
<li data-section-id="giz2oe" data-start="444" data-end="485">
<p dir="auto" data-start="446" data-end="485"><strong data-start="446" data-end="456">स्थान:</strong> उत्तराखंड–हिमाचल प्रदेश सीमा</p>
</li>
<li data-section-id="1geur2w" data-start="486" data-end="518">
<p dir="auto" data-start="488" data-end="518"><strong data-start="488" data-end="507">स्थापित क्षमता:</strong> <strong data-start="508" data-end="518">422 MW</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1coxpps" data-start="519" data-end="557">
<p dir="auto" data-start="521" data-end="557"><strong data-start="521" data-end="539">अनुमानित लागत:</strong> <strong data-start="540" data-end="557">₹15,624 करोड़</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1gjxzwt" data-start="558" data-end="605">
<p dir="auto" data-start="560" data-end="605"><strong data-start="560" data-end="579">बांध का प्रकार:</strong> <strong data-start="580" data-end="605">कंक्रीट ग्रेविटी बांध</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1lwoa0t" data-start="606" data-end="641">
<p dir="auto" data-start="608" data-end="641"><strong data-start="608" data-end="626">बांध की ऊँचाई:</strong> <strong data-start="627" data-end="641">232.6 मीटर</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1gon39c" data-start="642" data-end="696">
<p dir="auto" data-start="644" data-end="696"><strong data-start="644" data-end="665">जल भंडारण क्षमता:</strong> <strong data-start="666" data-end="696">1,562 मिलियन घन मीटर (MCM)</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1c6bgdo" data-start="697" data-end="742">
<p dir="auto" data-start="699" data-end="742"><strong data-start="699" data-end="717">सिंचाई क्षमता:</strong> लगभग <strong data-start="723" data-end="742">97,000 हेक्टेयर</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1ecfuuo" data-start="743" data-end="820">
<p dir="auto" data-start="745" data-end="820"><strong data-start="745" data-end="767">जलविद्युत उत्पादन:</strong> प्रतिवर्ष लगभग <strong data-start="783" data-end="805">1,476 मिलियन यूनिट</strong> स्वच्छ विद्युत</p>
</li>
<li data-section-id="1hhl1be" data-start="821" data-end="932">
<p dir="auto" data-start="823" data-end="932"><strong data-start="823" data-end="860">भागीदार राज्य/केंद्रशासित प्रदेश:</strong> <strong data-start="861" data-end="932">हिमाचल प्रदेश, हरियाणा, उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश, राजस्थान और दिल्ली</strong></p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="7mp1qw" data-start="934" data-end="955">वित्तीय व्यवस्था:</h3>
<ul data-start="957" data-end="1206">
<li data-section-id="12e5i4l" data-start="957" data-end="1010">
<p dir="auto" data-start="959" data-end="1010"><strong data-start="959" data-end="999">भारत सरकार परियोजना लागत का लगभग 90%</strong> वहन करेगी।</p>
</li>
<li data-section-id="1035eua" data-start="1011" data-end="1095">
<p dir="auto" data-start="1013" data-end="1095">शेष <strong data-start="1017" data-end="1052">10% राशि भागीदार राज्यों द्वारा</strong> <strong data-start="1053" data-end="1071">1994 के समझौते</strong> के अनुसार वहन की जाएगी।</p>
</li>
<li data-section-id="14ciaef" data-start="1096" data-end="1206">
<p dir="auto" data-start="1098" data-end="1206">इस समझौते से परियोजना के <strong data-start="1123" data-end="1149">वित्तीय भार के बंटवारे</strong> को लेकर लंबे समय से चले आ रहे गतिरोध को दूर किया गया है।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="ch0hdw" data-start="1208" data-end="1228">परियोजना के लाभ:</h3>
<p dir="auto" data-start="1230" data-end="1248"><strong data-start="1230" data-end="1248">1. जल आपूर्ति:</strong></p>
<ul data-start="1250" data-end="1459">
<li data-section-id="x1t8c7" data-start="1250" data-end="1312">
<p dir="auto" data-start="1252" data-end="1312">परियोजना से संबंधित क्षेत्रों में <strong data-start="1286" data-end="1311">जल की उपलब्धता बढ़ेगी</strong>।</p>
</li>
<li data-section-id="6ujg25" data-start="1313" data-end="1360">
<p dir="auto" data-start="1315" data-end="1360"><strong data-start="1315" data-end="1344">दिल्ली को प्रमुख लाभार्थी</strong> माना जा रहा है।</p>
</li>
<li data-section-id="jppifr" data-start="1361" data-end="1459">
<p dir="auto" data-start="1363" data-end="1459">दिल्ली को पेयजल आवश्यकताओं के लिए प्रतिवर्ष लगभग <strong data-start="1412" data-end="1445">109.9 मिलियन घन मीटर (MCM) जल</strong> प्राप्त होगा।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1461" data-end="1475"><strong data-start="1461" data-end="1475">2. सिंचाई:</strong></p>
<ul data-start="1477" data-end="1558">
<li data-section-id="d1rho5" data-start="1477" data-end="1558">
<p dir="auto" data-start="1479" data-end="1558">परियोजना से लगभग <strong data-start="1496" data-end="1520">97,000 हेक्टेयर भूमि</strong> को सिंचाई सुविधा मिलने की संभावना है।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1560" data-end="1577"><strong data-start="1560" data-end="1577">3. जलविद्युत:</strong></p>
<ul data-start="1579" data-end="1652">
<li data-section-id="pzvjrp" data-start="1579" data-end="1652">
<p dir="auto" data-start="1581" data-end="1652">प्रतिवर्ष लगभग <strong data-start="1596" data-end="1635">1,476 मिलियन यूनिट स्वच्छ जलविद्युत</strong> का उत्पादन होगा।</p>
</li>
</ul>
<p dir="auto" data-start="1654" data-end="1671"><strong data-start="1654" data-end="1671">4. जल भंडारण:</strong></p>
<ul data-start="1673" data-end="1745">
<li data-section-id="pzd4kc" data-start="1673" data-end="1745">
<p dir="auto" data-start="1675" data-end="1745">परियोजना का जलाशय लगभग <strong data-start="1698" data-end="1722">1,562 मिलियन घन मीटर</strong> जल का भंडारण कर सकेगा।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="34md12" data-start="1747" data-end="1790">प्रमुख मुद्दा: हिमाचल प्रदेश की चिंताएँ</h3>
<p dir="auto" data-start="1792" data-end="1882">हिमाचल प्रदेश ने परियोजना से जुड़े <strong data-start="1827" data-end="1851">लागत और लाभ के वितरण</strong> को लेकर चिंताएँ व्यक्त की हैं।</p>
<ul data-start="1884" data-end="2245">
<li data-section-id="1kbf3k1" data-start="1884" data-end="1990">
<p dir="auto" data-start="1886" data-end="1990">परियोजना के कारण होने वाले <strong data-start="1913" data-end="1966">जनसंख्या विस्थापन का एक बड़ा हिस्सा हिमाचल प्रदेश</strong> में होने की संभावना है।</p>
</li>
<li data-section-id="fizf6k" data-start="1991" data-end="2118">
<p dir="auto" data-start="1993" data-end="2118">राज्य का तर्क रहा है कि उसकी <strong data-start="2022" data-end="2065">सीमित वित्तीय क्षमता और विस्थापन के बोझ</strong> को देखते हुए अतिरिक्त वित्तीय योगदान उचित नहीं होगा।</p>
</li>
<li data-section-id="186ebfi" data-start="2119" data-end="2245">
<p dir="auto" data-start="2121" data-end="2245">राज्य के वित्तीय योगदान को लेकर पूर्व में उत्पन्न विवाद परियोजना के कार्यान्वयन में <strong data-start="2205" data-end="2229">लगभग आठ वर्ष की देरी</strong> का एक कारण रहा।</p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="vf3xzr" data-start="2247" data-end="2257">महत्व:</h3>
<p dir="auto" data-start="2259" data-end="2370">यह समझौता <strong data-start="2269" data-end="2294">अंतर्राज्यीय जल सहयोग</strong> की दृष्टि से महत्वपूर्ण है। परियोजना निम्नलिखित मुद्दों को संबोधित करती है:</p>
<ul data-start="2372" data-end="2512">
<li data-section-id="1ez429e" data-start="2372" data-end="2388">
<p dir="auto" data-start="2374" data-end="2388"><strong data-start="2374" data-end="2388">जल बंटवारा</strong></p>
</li>
<li data-section-id="gy6x4b" data-start="2389" data-end="2408">
<p dir="auto" data-start="2391" data-end="2408"><strong data-start="2391" data-end="2408">सिंचाई सुविधा</strong></p>
</li>
<li data-section-id="w9r2t8" data-start="2409" data-end="2428">
<p dir="auto" data-start="2411" data-end="2428"><strong data-start="2411" data-end="2428">पेयजल सुरक्षा</strong></p>
</li>
<li data-section-id="wvbgrb" data-start="2429" data-end="2452">
<p dir="auto" data-start="2431" data-end="2452"><strong data-start="2431" data-end="2452">जलविद्युत उत्पादन</strong></p>
</li>
<li data-section-id="1st4n28" data-start="2453" data-end="2478">
<p dir="auto" data-start="2455" data-end="2478"><strong data-start="2455" data-end="2478">अंतर्राज्यीय समन्वय</strong></p>
</li>
<li data-section-id="28xvk9" data-start="2479" data-end="2512">
<p dir="auto" data-start="2481" data-end="2512"><strong data-start="2481" data-end="2512">जल संबंधी विवादों का समाधान</strong></p>
</li>
</ul>
<h3 dir="auto" data-section-id="1ba0iit" data-start="2514" data-end="2559">प्रारंभिक परीक्षा के लिए महत्वपूर्ण तथ्य:</h3>
<p dir="auto" data-start="2561" data-end="2608"><strong data-start="2561" data-end="2608">किशाऊ परियोजना → टोंस नदी → यमुना नदी बेसिन</strong></p>
<ul data-start="2610" data-end="2857" data-is-last-node="" data-is-only-node="">
<li data-section-id="1ohv6pz" data-start="2610" data-end="2630">
<p dir="auto" data-start="2612" data-end="2630"><strong data-start="2612" data-end="2623">क्षमता:</strong> 422 MW</p>
</li>
<li data-section-id="6zgqil" data-start="2631" data-end="2662">
<p dir="auto" data-start="2633" data-end="2662"><strong data-start="2633" data-end="2651">बांध की ऊँचाई:</strong> 232.6 मीटर</p>
</li>
<li data-section-id="1jk3axc" data-start="2663" data-end="2689">
<p dir="auto" data-start="2665" data-end="2689"><strong data-start="2665" data-end="2679">जल भंडारण:</strong> 1,562 MCM</p>
</li>
<li data-section-id="1pipa2w" data-start="2690" data-end="2719">
<p dir="auto" data-start="2692" data-end="2719"><strong data-start="2692" data-end="2703">सिंचाई:</strong> 97,000 हेक्टेयर</p>
</li>
<li data-section-id="foz3ol" data-start="2720" data-end="2766">
<p dir="auto" data-start="2722" data-end="2766"><strong data-start="2722" data-end="2742">विद्युत उत्पादन:</strong> 1,476 मिलियन यूनिट/वर्ष</p>
</li>
<li data-section-id="xaw7gi" data-start="2767" data-end="2810">
<p dir="auto" data-start="2769" data-end="2810"><strong data-start="2769" data-end="2800">दिल्ली का वार्षिक जल आवंटन:</strong> 109.9 MCM</p>
</li>
<li data-section-id="19vs7mh" data-start="2811" data-end="2857" data-is-last-node="">
<p dir="auto" data-start="2813" data-end="2857" data-is-last-node=""><strong data-start="2813" data-end="2848">केंद्र सरकार का वित्तीय योगदान:</strong> लगभग 90%</p>
</li>
</ul>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/kishau-multipurpose-project-%e0%a4%95%e0%a4%bf%e0%a4%b6%e0%a4%be%e0%a4%8a-%e0%a4%ac%e0%a4%b9%e0%a5%81%e0%a4%89%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a5%80%e0%a4%af-%e0%a4%aa%e0%a4%b0/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Building Safety Regulation in India/National Building Code (NBC), 2016:</title>
		<link>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/building-safety-regulation-in-india-national-building-code-nbc-2016/</link>
					<comments>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/building-safety-regulation-in-india-national-building-code-nbc-2016/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[vdAdmin]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 08 Sep 2026 06:30:29 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://www.vaidicslucknow.com/?post_type=current-affair&#038;p=13839</guid>

					<description><![CDATA[Why in News? Recent building collapses and structural failures in different parts of India have raised concerns about the effectiveness of building safety regulations, construction quality and enforcement. The issue is important because rapid urbanisation, high-rise construction and expansion of cities are increasing the need for strong systems to ensure that buildings are structurally safe and properly maintained. Why is Building [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<div class="flex max-w-full flex-col gap-4 grow">
<div class="min-h-8 text-message relative flex w-full flex-col items-end gap-2 text-start break-words whitespace-normal outline-none keyboard-focused:focus-ring [.text-message+&amp;]:mt-1" dir="auto" data-message-author-role="assistant" data-message-id="8d704c9b-c87b-4d90-b6c8-b53f0e4e3439" data-message-model-slug="gpt-5-6-mini">
<div class="flex w-full flex-col gap-1 empty:hidden">
<div class="markdown prose dark:prose-invert wrap-break-word w-full light markdown-new-styling">
<h3 data-section-id="bvs2rb" data-start="44" data-end="64"><span role="text"><strong data-start="48" data-end="64">Why in News?</strong></span></h3>
<p data-start="66" data-end="266">Recent <strong data-start="73" data-end="119">building collapses and structural failures</strong> in different parts of India have raised concerns about the effectiveness of <strong data-start="196" data-end="265">building safety regulations, construction quality and enforcement</strong>.</p>
<p data-start="268" data-end="488">The issue is important because rapid <strong data-start="305" data-end="369">urbanisation, high-rise construction and expansion of cities</strong> are increasing the need for strong systems to ensure that buildings are <strong data-start="442" data-end="487">structurally safe and properly maintained</strong>.</p>
<h3 data-section-id="rihdhl" data-start="490" data-end="531"><span role="text"><strong data-start="494" data-end="531">Why is Building Safety Important?</strong></span></h3>
<ul data-start="533" data-end="1093">
<li data-section-id="faw7gf" data-start="533" data-end="610">
<p data-start="535" data-end="610"><strong data-start="535" data-end="554">Protects lives:</strong> Prevents deaths and injuries due to structural failure.</p>
</li>
<li data-section-id="1vuzkbl" data-start="611" data-end="706">
<p data-start="613" data-end="706"><strong data-start="613" data-end="646">Ensures construction quality:</strong> Promotes safe design, materials and construction practices.</p>
</li>
<li data-section-id="8k4rh2" data-start="707" data-end="815">
<p data-start="709" data-end="815"><strong data-start="709" data-end="748">Controls unauthorised construction:</strong> Prevents buildings from violating approved plans and safety norms.</p>
</li>
<li data-section-id="1q4urxr" data-start="816" data-end="924">
<p data-start="818" data-end="924"><strong data-start="818" data-end="844">Reduces disaster risk:</strong> Makes buildings safer against <strong data-start="875" data-end="923">earthquakes, floods, fires and other hazards</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="1wzuasw" data-start="925" data-end="1009">
<p data-start="927" data-end="1009"><strong data-start="927" data-end="956">Protects public property:</strong> Reduces economic losses caused by building failures.</p>
</li>
<li data-section-id="1p4rdna" data-start="1010" data-end="1093">
<p data-start="1012" data-end="1093"><strong data-start="1012" data-end="1045">Ensures planned urbanisation:</strong> Supports safe and sustainable growth of cities.</p>
</li>
</ul>
<h3 data-section-id="vp4z61" data-start="1095" data-end="1126"><span role="text"><strong data-start="1099" data-end="1126">Major Problems in India:</strong></span></h3>
<p data-start="1128" data-end="1197"><strong data-start="1128" data-end="1148">Weak enforcement</strong> → Rules exist but inspections may be inadequate.</p>
<p data-start="1199" data-end="1284"><strong data-start="1199" data-end="1228">Unauthorised construction</strong> → Buildings may be constructed without proper approval.</p>
<p data-start="1286" data-end="1362"><strong data-start="1286" data-end="1312">Poor-quality materials</strong> → Substandard construction can weaken structures.</p>
<p data-start="1364" data-end="1460"><strong data-start="1364" data-end="1387">Lack of maintenance</strong> → Old buildings may become unsafe without regular inspection and repair.</p>
<p data-start="1462" data-end="1588"><strong data-start="1462" data-end="1486">Multiple authorities</strong> → Municipal bodies, development authorities and other agencies may have overlapping responsibilities.</p>
<h3 data-section-id="1gkq0lx" data-start="1590" data-end="1622"><span role="text"><strong data-start="1594" data-end="1622">Key Regulatory Framework:</strong></span></h3>
<ul data-start="1624" data-end="2038">
<li data-section-id="18t4q5i" data-start="1624" data-end="1728">
<p data-start="1626" data-end="1728"><strong data-start="1626" data-end="1664">National Building Code (NBC), 2016</strong> → Provides standards for safe building design and construction.</p>
</li>
<li data-section-id="1op4akc" data-start="1729" data-end="1802">
<p data-start="1731" data-end="1802"><strong data-start="1731" data-end="1758">State building bye-laws</strong> → Regulate construction at the local level.</p>
</li>
<li data-section-id="z74yxc" data-start="1803" data-end="1880">
<p data-start="1805" data-end="1880"><strong data-start="1805" data-end="1830">Municipal authorities</strong> → Approve building plans and conduct inspections.</p>
</li>
<li data-section-id="rso0cx" data-start="1881" data-end="1960">
<p data-start="1883" data-end="1960"><strong data-start="1883" data-end="1916">Disaster Management framework</strong> → Promotes disaster-resilient construction.</p>
</li>
<li data-section-id="hfs801" data-start="1961" data-end="2038">
<p data-start="1963" data-end="2038"><strong data-start="1963" data-end="1990">Fire safety regulations</strong> → Address fire prevention and emergency safety.</p>
</li>
</ul>
<p><img data-dominant-color="9aacaa" data-has-transparency="false" style="--dominant-color: #9aacaa;" decoding="async" class="alignleft size-full wp-image-13840 not-transparent" src="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/nbc-code.webp" alt="" width="1054" height="702" srcset="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/nbc-code.webp 1054w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/nbc-code-300x200.webp 300w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/nbc-code-1024x682.webp 1024w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/09/nbc-code-768x512.webp 768w" sizes="(max-width: 1054px) 100vw, 1054px" /></p>
<h2 data-section-id="12ccaxz" data-start="107" data-end="148"><span role="text"><strong data-start="110" data-end="148">National Building Code (NBC), 2016:</strong></span></h2>
<p data-start="150" data-end="319">The <strong data-start="154" data-end="195">National Building Code of India, 2016</strong> is a comprehensive set of <strong data-start="222" data-end="318">guidelines and standards for the planning, design, construction and maintenance of buildings</strong>.</p>
<h3 data-section-id="1t0h5e9" data-start="321" data-end="344"><span role="text"><strong data-start="325" data-end="344">Main Objectives</strong></span></h3>
<ul data-start="346" data-end="955">
<li data-section-id="14oa1wc" data-start="346" data-end="428">
<p data-start="348" data-end="428"><strong data-start="348" data-end="369">Structural Safety</strong> → Ensures buildings are properly designed and constructed.</p>
</li>
<li data-section-id="yifw3w" data-start="429" data-end="514">
<p data-start="431" data-end="514"><strong data-start="431" data-end="446">Fire Safety</strong> → Provides standards for fire prevention, detection and evacuation.</p>
</li>
<li data-section-id="7ev4o4" data-start="515" data-end="584">
<p data-start="517" data-end="584"><strong data-start="517" data-end="538">Earthquake Safety</strong> → Promotes earthquake-resistant construction.</p>
</li>
<li data-section-id="1jhs0sq" data-start="585" data-end="669">
<p data-start="587" data-end="669"><strong data-start="587" data-end="604">Public Safety</strong> → Covers safe exits, staircases, lifts and emergency facilities.</p>
</li>
<li data-section-id="99b52f" data-start="670" data-end="766">
<p data-start="672" data-end="766"><strong data-start="672" data-end="689">Accessibility</strong> → Provides provisions for <strong data-start="716" data-end="765">persons with disabilities and elderly persons</strong>.</p>
</li>
<li data-section-id="4uj0ca" data-start="767" data-end="865">
<p data-start="769" data-end="865"><strong data-start="769" data-end="790">Building Services</strong> → Covers electrical, plumbing, ventilation, sanitation and other services.</p>
</li>
<li data-section-id="rurp69" data-start="866" data-end="955">
<p data-start="868" data-end="955"><strong data-start="868" data-end="892">Construction Quality</strong> → Provides standards for materials and construction practices.</p>
</li>
</ul>
<h3 data-section-id="yxqw2a" data-start="2040" data-end="2059"><span role="text"><strong data-start="2044" data-end="2059">Way Forward:</strong></span></h3>
<p data-start="2061" data-end="2350"><strong data-start="2061" data-end="2104">Strict implementation of building codes</strong><br data-start="2104" data-end="2107" />↓<br data-start="2108" data-end="2111" /><strong data-start="2111" data-end="2147">Regular structural safety audits</strong><br data-start="2147" data-end="2150" />↓<br data-start="2151" data-end="2154" /><strong data-start="2154" data-end="2186">Better municipal inspections</strong><br data-start="2186" data-end="2189" />↓<br data-start="2190" data-end="2193" /><strong data-start="2193" data-end="2236">Use of certified construction materials</strong><br data-start="2236" data-end="2239" />↓<br data-start="2240" data-end="2243" /><strong data-start="2243" data-end="2288">Digital building approvals and monitoring</strong><br data-start="2288" data-end="2291" />↓<br data-start="2292" data-end="2295" /><strong data-start="2295" data-end="2350">Accountability of builders, engineers and official</strong><strong data-start="2381" data-end="2522">India&#8217;s challenge is not merely the absence of building safety standards, but their effective implementation, monitoring and enforcement.</strong> Strengthening local institutions, regular safety audits and accountability can make India&#8217;s rapidly growing cities <strong data-start="2638" data-end="2666">safer and more resilient</strong>.</p>
<h1 data-section-id="95y4hg" data-start="0" data-end="47"><span role="text"><strong data-start="2" data-end="47">भारत में भवन सुरक्षा विनियमन — UPSC Notes</strong></span></h1>
<h3 data-section-id="bvs2rb" data-start="49" data-end="69"><span role="text"><strong data-start="53" data-end="69">Why in News?</strong></span></h3>
<p data-start="71" data-end="240">भारत के विभिन्न हिस्सों में हालिया <strong data-start="106" data-end="139">भवन ढहने और संरचनात्मक विफलता</strong> की घटनाओं ने <strong data-start="153" data-end="221">भवन सुरक्षा नियमों, निर्माण गुणवत्ता और उनके प्रभावी क्रियान्वयन</strong> पर चिंता बढ़ाई है।</p>
<p data-start="242" data-end="473">यह मुद्दा महत्वपूर्ण है क्योंकि तेजी से बढ़ते <strong data-start="288" data-end="333">शहरीकरण, ऊँची इमारतों और शहरों के विस्तार</strong> के कारण ऐसे मजबूत तंत्र की आवश्यकता बढ़ रही है, जो यह सुनिश्चित करे कि इमारतें <strong data-start="413" data-end="468">संरचनात्मक रूप से सुरक्षित और उचित रूप से अनुरक्षित</strong> हों।</p>
<h3 data-section-id="md8s2r" data-start="475" data-end="515"><span role="text"><strong data-start="479" data-end="515">भवन सुरक्षा क्यों महत्वपूर्ण है?</strong></span></h3>
<ul data-start="517" data-end="1035">
<li data-section-id="u2wjlf" data-start="517" data-end="596">
<p data-start="519" data-end="596"><strong data-start="519" data-end="539">जीवन की सुरक्षा:</strong> संरचनात्मक विफलता से होने वाली मृत्यु और चोटों को रोकना।</p>
</li>
<li data-section-id="18kd2n8" data-start="597" data-end="691">
<p data-start="599" data-end="691"><strong data-start="599" data-end="620">निर्माण गुणवत्ता:</strong> सुरक्षित डिजाइन, बेहतर सामग्री और उचित निर्माण तकनीकों को बढ़ावा देना।</p>
</li>
<li data-section-id="12zlbyz" data-start="692" data-end="779">
<p data-start="694" data-end="779"><strong data-start="694" data-end="726">अनधिकृत निर्माण पर नियंत्रण:</strong> स्वीकृत नक्शे और सुरक्षा मानकों के उल्लंघन को रोकना।</p>
</li>
<li data-section-id="1gyw6ty" data-start="780" data-end="875">
<p data-start="782" data-end="875"><strong data-start="782" data-end="805">आपदा जोखिम में कमी:</strong> इमारतों को <strong data-start="817" data-end="850">भूकंप, बाढ़, आग और अन्य खतरों</strong> के प्रति सुरक्षित बनाना।</p>
</li>
<li data-section-id="1gobudr" data-start="876" data-end="965">
<p data-start="878" data-end="965"><strong data-start="878" data-end="911">सार्वजनिक संपत्ति की सुरक्षा:</strong> भवन दुर्घटनाओं से होने वाले आर्थिक नुकसान को कम करना।</p>
</li>
<li data-section-id="mjejk9" data-start="966" data-end="1035">
<p data-start="968" data-end="1035"><strong data-start="968" data-end="988">नियोजित शहरीकरण:</strong> शहरों के सुरक्षित और सतत विकास को बढ़ावा देना।</p>
</li>
</ul>
<h3 data-section-id="1rd0tky" data-start="1037" data-end="1070"><span role="text"><strong data-start="1041" data-end="1070">भारत में प्रमुख समस्याएँ:</strong></span></h3>
<p data-start="1072" data-end="1151"><strong data-start="1072" data-end="1094">कमजोर क्रियान्वयन:</strong> नियम मौजूद हैं, लेकिन निरीक्षण पर्याप्त नहीं हो सकता है।</p>
<p data-start="1153" data-end="1211"><strong data-start="1153" data-end="1173">अनधिकृत निर्माण:</strong> उचित अनुमति के बिना भवनों का निर्माण।</p>
<p data-start="1213" data-end="1295"><strong data-start="1213" data-end="1245">निम्न गुणवत्ता वाली सामग्री:</strong> घटिया निर्माण सामग्री से संरचना कमजोर हो सकती है।</p>
<p data-start="1297" data-end="1391"><strong data-start="1297" data-end="1315">रखरखाव की कमी:</strong> नियमित निरीक्षण और मरम्मत के अभाव में पुरानी इमारतें असुरक्षित हो सकती हैं।</p>
<p data-start="1393" data-end="1507"><strong data-start="1393" data-end="1412">अनेक प्राधिकरण:</strong> नगर निकाय, विकास प्राधिकरण और अन्य एजेंसियों के बीच जिम्मेदारियों का <strong data-start="1482" data-end="1495">अतिव्यापन</strong> हो सकता है।</p>
<h3 data-section-id="mwsmc6" data-start="1509" data-end="1537"><span role="text"><strong data-start="1513" data-end="1537">प्रमुख नियामक ढाँचा:</strong></span></h3>
<ul data-start="1539" data-end="1884">
<li data-section-id="wwxjwq" data-start="1539" data-end="1619">
<p data-start="1541" data-end="1619"><strong data-start="1541" data-end="1577">राष्ट्रीय भवन संहिता (NBC), 2016</strong> → सुरक्षित भवन डिजाइन और निर्माण के मानक।</p>
</li>
<li data-section-id="a2e63x" data-start="1620" data-end="1714">
<p data-start="1622" data-end="1714"><strong data-start="1622" data-end="1665">राज्य भवन उपविधियाँ (Building Bye-laws)</strong> → स्थानीय स्तर पर निर्माण को नियंत्रित करती हैं।</p>
</li>
<li data-section-id="2558by" data-start="1715" data-end="1766">
<p data-start="1717" data-end="1766"><strong data-start="1717" data-end="1730">नगर निकाय</strong> → भवन नक्शों को मंजूरी और निरीक्षण।</p>
</li>
<li data-section-id="wap89s" data-start="1767" data-end="1822">
<p data-start="1769" data-end="1822"><strong data-start="1769" data-end="1791">आपदा प्रबंधन ढाँचा</strong> → आपदा-रोधी निर्माण को बढ़ावा।</p>
</li>
<li data-section-id="27ui70" data-start="1823" data-end="1884">
<p data-start="1825" data-end="1884"><strong data-start="1825" data-end="1847">अग्नि सुरक्षा नियम</strong> → आग की रोकथाम और आपातकालीन सुरक्षा।</p>
</li>
</ul>
<h2 data-section-id="brssrb" data-start="1886" data-end="1926"><span role="text"><strong data-start="1889" data-end="1926">राष्ट्रीय भवन संहिता (NBC), 2016:</strong></span></h2>
<p data-start="1928" data-end="2065"><strong data-start="1928" data-end="1958">राष्ट्रीय भवन संहिता, 2016</strong> भारत में भवनों के <strong data-start="1977" data-end="2014">नियोजन, डिजाइन, निर्माण और रखरखाव</strong> के लिए व्यापक दिशा-निर्देश और मानक प्रदान करती है।</p>
<h3 data-section-id="tvyw1c" data-start="2067" data-end="2090"><span role="text"><strong data-start="2071" data-end="2090">मुख्य उद्देश्य:</strong></span></h3>
<ul data-start="2092" data-end="2596">
<li data-section-id="ojq197" data-start="2092" data-end="2178">
<p data-start="2094" data-end="2178"><strong data-start="2094" data-end="2116">संरचनात्मक सुरक्षा</strong> → भवनों के उचित डिजाइन और सुरक्षित निर्माण को सुनिश्चित करना।</p>
</li>
<li data-section-id="x8lq3k" data-start="2179" data-end="2248">
<p data-start="2181" data-end="2248"><strong data-start="2181" data-end="2198">अग्नि सुरक्षा</strong> → आग की रोकथाम, पहचान और सुरक्षित निकासी के मानक।</p>
</li>
<li data-section-id="zbmdmo" data-start="2249" data-end="2305">
<p data-start="2251" data-end="2305"><strong data-start="2251" data-end="2268">भूकंप सुरक्षा</strong> → भूकंप-रोधी निर्माण को बढ़ावा देना।</p>
</li>
<li data-section-id="1t7g2hd" data-start="2306" data-end="2379">
<p data-start="2308" data-end="2379"><strong data-start="2308" data-end="2322">जन सुरक्षा</strong> → सुरक्षित निकास, सीढ़ियाँ, लिफ्ट और आपातकालीन सुविधाएँ।</p>
</li>
<li data-section-id="gh91lb" data-start="2380" data-end="2448">
<p data-start="2382" data-end="2448"><strong data-start="2382" data-end="2394">सुगम्यता</strong> → <strong data-start="2397" data-end="2424">दिव्यांगजन और बुजुर्गों</strong> के लिए आवश्यक प्रावधान।</p>
</li>
<li data-section-id="1tcsrxr" data-start="2449" data-end="2519">
<p data-start="2451" data-end="2519"><strong data-start="2451" data-end="2465">भवन सेवाएँ</strong> → विद्युत, प्लंबिंग, वेंटिलेशन, स्वच्छता आदि के मानक।</p>
</li>
<li data-section-id="15bfhyn" data-start="2520" data-end="2596">
<p data-start="2522" data-end="2596"><strong data-start="2522" data-end="2542">निर्माण गुणवत्ता</strong> → निर्माण सामग्री और निर्माण प्रक्रियाओं के लिए मानक।</p>
</li>
</ul>
<h3 data-section-id="gfu52g" data-start="2598" data-end="2618"><span role="text"><strong data-start="2602" data-end="2618">Way Forward:</strong></span></h3>
<p data-start="2620" data-end="2869"><strong data-start="2620" data-end="2656">भवन संहिताओं का सख्त क्रियान्वयन</strong><br data-start="2656" data-end="2659" />↓<br data-start="2660" data-end="2663" /><strong data-start="2663" data-end="2697">नियमित संरचनात्मक सुरक्षा ऑडिट</strong><br data-start="2697" data-end="2700" />↓<br data-start="2701" data-end="2704" /><strong data-start="2704" data-end="2732">बेहतर नगर निकाय निरीक्षण</strong><br data-start="2732" data-end="2735" />↓<br data-start="2736" data-end="2739" /><strong data-start="2739" data-end="2776">प्रमाणित निर्माण सामग्री का उपयोग</strong><br data-start="2776" data-end="2779" />↓<br data-start="2780" data-end="2783" /><strong data-start="2783" data-end="2816">डिजिटल भवन मंजूरी एवं निगरानी</strong><br data-start="2816" data-end="2819" />↓<br data-start="2820" data-end="2823" /><strong data-start="2823" data-end="2869">बिल्डर, इंजीनियर और अधिकारियों की जवाबदेही</strong></p>
<h3 data-section-id="r8q2su" data-start="2871" data-end="2888"><span role="text"><strong data-start="2875" data-end="2888">निष्कर्ष:</strong></span></h3>
<p data-start="2890" data-end="3024">भारत की चुनौती केवल <strong data-start="2910" data-end="2944">भवन सुरक्षा मानकों की उपलब्धता</strong> नहीं, बल्कि उनका <strong data-start="2962" data-end="3005">प्रभावी क्रियान्वयन, निगरानी और अनुपालन</strong> सुनिश्चित करना है।</p>
<p data-start="3026" data-end="3168" data-is-last-node="" data-is-only-node=""><strong data-start="3026" data-end="3092">मजबूत स्थानीय संस्थाएँ, नियमित सुरक्षा ऑडिट और स्पष्ट जवाबदेही</strong> भारत के तेजी से बढ़ते शहरों को <strong data-start="3124" data-end="3154">अधिक सुरक्षित और आपदा-रोधी</strong> बना सकती हैं।</p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="z-0 flex min-h-[46px] justify-start">
<div class="touch:-me-2 touch:-ms-3.5 -ms-2.5 -me-1 flex flex-wrap items-center gap-y-4 p-1 select-none -mt-1 touch:w-[calc(100%+--spacing(3.5))] w-[calc(100%+--spacing(2.5))] duration-[1.5s] focus-within:transition-none hover:transition-none touch:pointer-events-auto cant-hover:pointer-events-auto pointer-events-none [mask-image:linear-gradient(to_right,black_33%,transparent_66%)] [mask-size:300%_100%] [mask-position:100%_0%] motion-safe:transition-[mask-position] group-hover/turn-messages:pointer-events-auto group-hover/turn-messages:[mask-position:0_0] group-focus-within/turn-messages:pointer-events-auto group-focus-within/turn-messages:[mask-position:0_0] has-data-[state=open]:pointer-events-auto has-data-[state=open]:[mask-position:0_0]" tabindex="-1" role="group" aria-label="Response actions"></div>
</div>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/building-safety-regulation-in-india-national-building-code-nbc-2016/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Nepal Flash-Flood Crisis, 2026</title>
		<link>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/nepal-flash-flood-crisis-2026/</link>
					<comments>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/nepal-flash-flood-crisis-2026/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[vdAdmin]]></dc:creator>
		<pubDate>Sat, 29 Aug 2026 07:14:35 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://www.vaidicslucknow.com/?post_type=current-affair&#038;p=13669</guid>

					<description><![CDATA[Why in News? A severe flash flood struck Nepal’s Rasuwa district on 26 August 2026. Preliminary reports indicate that an ice–rock avalanche in the upstream Himalayan region triggered a temporary river blockage, followed by a sudden release of water and debris. What Happened? The event can be understood as a chain: Ice–rock avalanche (a sudden, rapid movement of ice [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h3 data-section-id="oahnjm" data-start="34" data-end="50">Why in News?</h3>
<p data-start="51" data-end="306">A <strong data-start="53" data-end="124">severe flash flood struck Nepal’s Rasuwa district on 26 August 2026</strong>. Preliminary reports indicate that an <strong data-start="163" data-end="185">ice–rock avalanche</strong> in the upstream Himalayan region triggered a temporary river blockage, followed by a sudden release of water and debris.</p>
<h3 data-section-id="1bxsf91" data-start="308" data-end="326">What Happened?</h3>
<p data-start="327" data-end="366">The event can be understood as a chain:</p>
<p data-start="368" data-end="836"><strong data-start="368" data-end="390">Ice–rock avalanche</strong> <em data-start="391" data-end="471">(a sudden, rapid movement of ice and broken rocks down a steep mountain slope)</em><br data-start="471" data-end="474" />↓<br data-start="475" data-end="478" /><strong data-start="478" data-end="496">River blockage</strong> <em data-start="497" data-end="549">(rocks, ice and debris obstruct the river channel)</em><br data-start="549" data-end="552" />↓<br data-start="553" data-end="556" /><strong data-start="556" data-end="578">Water accumulation</strong> behind the natural obstruction<br data-start="609" data-end="612" />↓<br data-start="613" data-end="616" /><strong data-start="616" data-end="634">Sudden release</strong> of accumulated water<br data-start="655" data-end="658" />↓<br data-start="659" data-end="662" /><strong data-start="662" data-end="677">Flash flood</strong> <em data-start="678" data-end="720">(a very rapid flood with little warning)</em><br data-start="720" data-end="723" />↓<br data-start="724" data-end="727" /><strong data-start="727" data-end="742">Debris flow</strong> <em data-start="743" data-end="802">(fast-moving water carrying mud, rocks, ice and sediment)</em><br data-start="802" data-end="805" />↓<br data-start="806" data-end="809" /><strong data-start="809" data-end="836">Heavy damage downstream</strong></p>
<p data-start="368" data-end="836"><img data-dominant-color="c2bfba" data-has-transparency="false" style="--dominant-color: #c2bfba;" decoding="async" class="alignleft size-full wp-image-13670 not-transparent" src="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/08/nepal.webp" alt="" width="797" height="536" srcset="https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/08/nepal.webp 797w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/08/nepal-300x202.webp 300w, https://www.vaidicslucknow.com/wp-content/uploads/2026/08/nepal-768x516.webp 768w" sizes="(max-width: 797px) 100vw, 797px" /></p>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873"></h3>
<h3 data-section-id="18liiif" data-start="843" data-end="873">Why was it so  Destructive?</h3>
<ul>
<li data-start="875" data-end="1069">The Himalayas have <strong data-start="894" data-end="958">steep slopes, narrow valleys and unstable geological terrain</strong>. Therefore, when a large quantity of water is suddenly released, it can move very rapidly through the valleys.</li>
<li data-start="1071" data-end="1207">The flood also carried <strong data-start="1094" data-end="1126">rocks, mud, ice and sediment</strong>, turning the event into a powerful debris flow rather than a simple water flood.</li>
</ul>
<h3 data-section-id="nudkco" data-start="1214" data-end="1234">GLOF Connection:</h3>
<p data-start="1236" data-end="1368">A <strong data-start="1238" data-end="1276">GLOF (Glacial Lake Outburst Flood)</strong> occurs when a natural dam holding a glacial lake breaks, suddenly releasing the lake water.</p>
<p data-start="1370" data-end="1567">The Nepal event <strong data-start="1386" data-end="1424">should not simply be called a GLOF</strong>. The preliminary sequence is more closely associated with an <strong data-start="1486" data-end="1566">ice–rock avalanche → temporary river blockage → sudden release → flash flood</strong>.</p>
<h3 data-section-id="545pfb" data-start="1574" data-end="1604">Climate Change Connection:</h3>
<p data-start="1606" data-end="1712">The <strong data-start="1610" data-end="1634">Himalayan cryosphere</strong>—the region’s glaciers, snow, ice and permafrost—is being affected by warming.</p>
<p data-start="1714" data-end="1941"><strong data-start="1714" data-end="1736">Rising temperature:</strong><br data-start="1736" data-end="1739" />→ Glacier retreat + <strong data-start="1759" data-end="1778">permafrost thaw</strong><br data-start="1778" data-end="1781" />→ weaker and more unstable mountain slopes<br data-start="1823" data-end="1826" />→ greater possibility of ice/rock avalanches and landslides<br data-start="1885" data-end="1888" />→ increased risk of flash floods and related hazards.</p>
<p data-start="1943" data-end="2051">Here, climate change should be seen as a <strong data-start="1984" data-end="2003">risk multiplier</strong>, not necessarily the single cause of the event.</p>
<h3 data-section-id="r5sh55" data-start="2058" data-end="2085">Risk of a Second Flood:</h3>
<p data-start="2087" data-end="2216">An avalanche or landslide can create a <strong data-start="2126" data-end="2151">temporary natural dam</strong>. Water then accumulates behind it and may form a temporary lake.</p>
<p data-start="2218" data-end="2248">If the natural barrier breaks:</p>
<p data-start="2250" data-end="2308"><strong data-start="2250" data-end="2308">Temporary lake → sudden breach → secondary flash flood</strong></p>
<p data-start="2310" data-end="2404">Therefore, continuous monitoring of such blockages and newly formed water bodies is essential.</p>
<h3 data-section-id="1wpd0yy" data-start="2411" data-end="2439">Why Nepal Is Vulnerable:</h3>
<ul data-start="2441" data-end="2665">
<li data-section-id="7xacut" data-start="2441" data-end="2480">
<p data-start="2443" data-end="2480">Young and fragile Himalayan mountains</p>
</li>
<li data-section-id="1wsrbcd" data-start="2481" data-end="2514">
<p data-start="2483" data-end="2514">Steep slopes and narrow valleys</p>
</li>
<li data-section-id="iuq6kc" data-start="2515" data-end="2535">
<p data-start="2517" data-end="2535">Glacier-fed rivers</p>
</li>
<li data-section-id="1h6n45e" data-start="2536" data-end="2572">
<p data-start="2538" data-end="2572">Frequent landslides and avalanches</p>
</li>
<li data-section-id="13rdr7i" data-start="2573" data-end="2621">
<p data-start="2575" data-end="2621">Settlements and infrastructure close to rivers</p>
</li>
<li data-section-id="9rfzue" data-start="2622" data-end="2665">
<p data-start="2624" data-end="2665">Difficult access to remote mountain areas</p>
</li>
</ul>
<h3 data-section-id="1x7owra" data-start="2672" data-end="2690">Major Impacts:</h3>
<ul data-start="2692" data-end="2933">
<li data-section-id="jf5e57" data-start="2692" data-end="2724">
<p data-start="2694" data-end="2724">Loss of lives and displacement</p>
</li>
<li data-section-id="i6gfru" data-start="2725" data-end="2759">
<p data-start="2727" data-end="2759">Damage to houses and settlements</p>
</li>
<li data-section-id="17u7as3" data-start="2760" data-end="2794">
<p data-start="2762" data-end="2794">Destruction of roads and bridges</p>
</li>
<li data-section-id="1cov52g" data-start="2795" data-end="2832">
<p data-start="2797" data-end="2832">Damage to hydropower infrastructure</p>
</li>
<li data-section-id="rfylng" data-start="2833" data-end="2876">
<p data-start="2835" data-end="2876">Disruption of transport and communication</p>
</li>
<li data-section-id="1k5kr3m" data-start="2877" data-end="2908">
<p data-start="2879" data-end="2908">Water and sanitation problems</p>
</li>
<li data-section-id="2rzxes" data-start="2909" data-end="2933">
<p data-start="2911" data-end="2933">Increased health risks</p>
</li>
</ul>
<h3 data-section-id="pij2qg" data-start="2940" data-end="2965">Importance for India:</h3>
<p data-start="2967" data-end="3060">Nepal’s rivers eventually flow into India. Such events therefore underline the importance of:</p>
<ul data-start="3062" data-end="3258">
<li data-section-id="1jm1624" data-start="3062" data-end="3105">
<p data-start="3064" data-end="3105"><strong data-start="3064" data-end="3105">India–Nepal flood information sharing</strong></p>
</li>
<li data-section-id="6a6r0c" data-start="3106" data-end="3134">
<p data-start="3108" data-end="3134">Real-time river monitoring</p>
</li>
<li data-section-id="428qqi" data-start="3135" data-end="3158">
<p data-start="3137" data-end="3158">Early-warning systems</p>
</li>
<li data-section-id="gjgae7" data-start="3159" data-end="3188">
<p data-start="3161" data-end="3188">Joint disaster preparedness</p>
</li>
<li data-section-id="dxfn72" data-start="3189" data-end="3223">
<p data-start="3191" data-end="3223">Climate-resilient infrastructure</p>
</li>
<li data-section-id="1puf58t" data-start="3224" data-end="3258">
<p data-start="3226" data-end="3258">Himalayan river-basin management</p>
</li>
</ul>
<h3 data-section-id="jvxm48" data-start="3265" data-end="3289">What Should Be Done:</h3>
<p data-start="3291" data-end="3347"><strong data-start="3291" data-end="3347">Monitor → Warn → Evacuate → Respond → Rebuild Safely</strong></p>
<ul data-start="3349" data-end="3697">
<li data-section-id="15yk185" data-start="3349" data-end="3404">
<p data-start="3351" data-end="3404">Satellite monitoring of glaciers and vulnerable lakes</p>
</li>
<li data-section-id="wloezk" data-start="3405" data-end="3460">
<p data-start="3407" data-end="3460">Mapping of avalanche, landslide and flood-prone areas</p>
</li>
<li data-section-id="1yluvhj" data-start="3461" data-end="3495">
<p data-start="3463" data-end="3495">Real-time river-level monitoring</p>
</li>
<li data-section-id="1qqq7cq" data-start="3496" data-end="3546">
<p data-start="3498" data-end="3546">Early-warning systems for downstream communities</p>
</li>
<li data-section-id="q6ywe0" data-start="3547" data-end="3605">
<p data-start="3549" data-end="3605">Climate-resilient roads, bridges and hydropower projects</p>
</li>
<li data-section-id="kwag0h" data-start="3606" data-end="3652">
<p data-start="3608" data-end="3652">Better community-level disaster preparedness</p>
</li>
<li data-section-id="3t694u" data-start="3653" data-end="3697">
<p data-start="3655" data-end="3697">Cross-border sharing of hazard information</p>
</li>
</ul>
<h3 data-section-id="ieuexq" data-start="3699" data-end="3716">Key Takeaway:</h3>
<blockquote data-start="3718" data-end="3979" data-is-last-node="" data-is-only-node="">
<p data-start="3720" data-end="3979" data-is-last-node="">The Nepal disaster shows how a single mountain event can create a chain of hazards—ice/rock avalanche, river blockage, sudden water release, flash flood and debris flow—making Himalayan regions increasingly vulnerable to changing environmental conditions.</p>
<h1 data-section-id="1ys1yts" data-start="0" data-end="35">नेपाल में आकस्मिक बाढ़ संकट, 2026:</h1>
<h3 data-section-id="1vexv2i" data-start="37" data-end="57">चर्चा में क्यों:</h3>
<p data-start="58" data-end="347"><strong data-start="58" data-end="75">26 अगस्त 2026</strong> को नेपाल के <strong data-start="88" data-end="102">रसुवा जिले</strong> में भीषण आकस्मिक बाढ़ (Flash Flood) आई। प्रारंभिक आकलनों के अनुसार, ऊपरी हिमालयी क्षेत्र में <strong data-start="196" data-end="237">हिम–शैल हिमस्खलन (Ice–Rock Avalanche)</strong> के कारण नदी का मार्ग अस्थायी रूप से अवरुद्ध हुआ और उसके बाद बड़ी मात्रा में जल एवं मलबा अचानक नीचे की ओर बहा।</p>
<h3 data-section-id="1ju45wr" data-start="349" data-end="362">क्या हुआ?</h3>
<p data-start="363" data-end="398">घटना को इस क्रम से समझा जा सकता है:</p>
<p data-start="400" data-end="879"><strong data-start="400" data-end="420">हिम–शैल हिमस्खलन</strong><br data-start="420" data-end="423" /><em data-start="423" data-end="504">(खड़ी पर्वतीय ढाल से बर्फ और टूटे हुए शैलों का अत्यंत तीव्र गति से नीचे खिसकना)</em><br data-start="504" data-end="507" />↓<br data-start="508" data-end="511" /><strong data-start="511" data-end="535">नदी का अस्थायी अवरोध</strong><br data-start="535" data-end="538" /><em data-start="538" data-end="586">(बर्फ, चट्टानों और मलबे से नदी का मार्ग रुकना)</em><br data-start="586" data-end="589" />↓<br data-start="590" data-end="593" /><strong data-start="593" data-end="608">जल का संचयन</strong><br data-start="608" data-end="611" />↓<br data-start="612" data-end="615" /><strong data-start="615" data-end="658">अवरोध का अचानक टूटना / जल का तीव्र बहाव</strong><br data-start="658" data-end="661" />↓<br data-start="662" data-end="665" /><strong data-start="665" data-end="695">आकस्मिक बाढ़ (Flash Flood)</strong><br data-start="695" data-end="698" /><em data-start="698" data-end="739">(बहुत कम समय में तेजी से आने वाली बाढ़)</em><br data-start="739" data-end="742" />↓<br data-start="743" data-end="746" /><strong data-start="746" data-end="775">मलबा प्रवाह (Debris Flow)</strong><br data-start="775" data-end="778" /><em data-start="778" data-end="836">(जल के साथ मिट्टी, चट्टान, बर्फ और तलछट का तीव्र प्रवाह)</em><br data-start="836" data-end="839" />↓<br data-start="840" data-end="843" /><strong data-start="843" data-end="879">निचले क्षेत्रों में व्यापक क्षति</strong></p>
<h3 data-section-id="zy30ok" data-start="886" data-end="915">इतनी विनाशकारी क्यों रही?</h3>
<p data-start="917" data-end="1103">हिमालय में <strong data-start="928" data-end="989">अत्यधिक ढाल, संकरी नदी घाटियाँ और अस्थिर भू-आकृतिक संरचना</strong> पाई जाती है। इसलिए अचानक बड़ी मात्रा में जल निकलने पर वह बहुत तेज गति से घाटियों में नीचे की ओर प्रवाहित होता है।</p>
<p data-start="1105" data-end="1245">जल के साथ <strong data-start="1115" data-end="1147">चट्टान, मिट्टी, बर्फ और तलछट</strong> आने के कारण यह केवल जल-बाढ़ नहीं रहती, बल्कि अत्यधिक विनाशकारी <strong data-start="1211" data-end="1226">मलबा प्रवाह</strong> का रूप ले सकती है।</p>
<h3 data-section-id="ke3fjm" data-start="1252" data-end="1270">GLOF से संबंध:</h3>
<p data-start="1272" data-end="1439"><strong data-start="1272" data-end="1333">हिमनद झील विस्फोट बाढ़ (Glacial Lake Outburst Flood—GLOF)</strong> तब होती है जब हिमनदीय झील को रोकने वाला प्राकृतिक बांध टूट जाता है और झील का जल अचानक नीचे की ओर बहता है।</p>
<p data-start="1441" data-end="1530">नेपाल की इस घटना को केवल <strong data-start="1466" data-end="1474">GLOF</strong> कहना उचित नहीं होगा। प्रारंभिक क्रम अधिक स्पष्ट रूप से:</p>
<p data-start="1532" data-end="1608"><strong data-start="1532" data-end="1608">हिम–शैल हिमस्खलन → नदी अवरोध → जल संचयन → अचानक जल निकासी → आकस्मिक बाढ़</strong></p>
<p data-start="1610" data-end="1633">से जुड़ा दिखाई देता है।</p>
<h3 data-section-id="1oxuz96" data-start="1640" data-end="1669">जलवायु परिवर्तन से संबंध:</h3>
<p data-start="1671" data-end="1817">हिमालय का <strong data-start="1681" data-end="1705">हिममंडल (Cryosphere)</strong>—जिसमें हिमनद, बर्फ, हिमावरण और <strong data-start="1737" data-end="1770">स्थायी तुषारभूमि (Permafrost)</strong> शामिल हैं—तापमान वृद्धि से प्रभावित हो रहा है।</p>
<p data-start="1819" data-end="2023"><strong data-start="1819" data-end="1840">तापमान में वृद्धि</strong><br data-start="1840" data-end="1843" />→ हिमनदों का पीछे हटना + स्थायी तुषारभूमि का पिघलना<br data-start="1894" data-end="1897" />→ पर्वतीय ढालों की स्थिरता में कमी<br data-start="1931" data-end="1934" />→ हिम–शैल हिमस्खलन एवं भूस्खलन का जोखिम<br data-start="1973" data-end="1976" />→ आकस्मिक बाढ़ और संबंधित आपदाओं का बढ़ता खतरा।</p>
<p data-start="2025" data-end="2157">इसलिए जलवायु परिवर्तन को यहाँ <strong data-start="2055" data-end="2099">जोखिम बढ़ाने वाले कारक (Risk Multiplier)</strong> के रूप में देखा जाना चाहिए, न कि इस घटना का एकमात्र कारण।</p>
<h3 data-section-id="15w21i0" data-start="2164" data-end="2190">द्वितीयक बाढ़ का खतरा:</h3>
<p data-start="2192" data-end="2318">हिमस्खलन या भूस्खलन से नदी में <strong data-start="2223" data-end="2249">प्राकृतिक अस्थायी बांध</strong> बन सकता है। इसके पीछे जल जमा होकर अस्थायी झील का निर्माण कर सकता है।</p>
<p data-start="2320" data-end="2351">यदि यह प्राकृतिक अवरोध टूट जाए:</p>
<p data-start="2353" data-end="2412"><strong data-start="2353" data-end="2412">अस्थायी झील → अचानक अवरोध टूटना → द्वितीयक आकस्मिक बाढ़</strong></p>
<p data-start="2414" data-end="2508">इसलिए ऐसे क्षेत्रों में निरंतर उपग्रह निगरानी और जमीनी स्तर पर जल-प्रवाह की निगरानी आवश्यक है।</p>
<h3 data-section-id="1mv1kut" data-start="2515" data-end="2549">नेपाल अधिक संवेदनशील क्यों है?</h3>
<ul data-start="2551" data-end="2772">
<li data-section-id="wpcaz2" data-start="2551" data-end="2591">
<p data-start="2553" data-end="2591">नवीन एवं भूगर्भीय रूप से सक्रिय हिमालय</p>
</li>
<li data-section-id="166so9" data-start="2592" data-end="2624">
<p data-start="2594" data-end="2624">तीव्र ढाल और संकरी नदी घाटियाँ</p>
</li>
<li data-section-id="i9rkra" data-start="2625" data-end="2646">
<p data-start="2627" data-end="2646">हिमनद-आधारित नदियाँ</p>
</li>
<li data-section-id="vxq5uo" data-start="2647" data-end="2685">
<p data-start="2649" data-end="2685">भूस्खलन एवं हिमस्खलन की अधिक संभावना</p>
</li>
<li data-section-id="ltlxqt" data-start="2686" data-end="2729">
<p data-start="2688" data-end="2729">नदी घाटियों के निकट बस्तियाँ एवं अवसंरचना</p>
</li>
<li data-section-id="1n2548m" data-start="2730" data-end="2772">
<p data-start="2732" data-end="2772">दुर्गम पर्वतीय क्षेत्रों में सीमित पहुंच</p>
</li>
</ul>
<h3 data-section-id="10wrjer" data-start="2779" data-end="2797">प्रमुख प्रभाव:</h3>
<ul data-start="2799" data-end="3029">
<li data-section-id="1bajeaa" data-start="2799" data-end="2820">
<p data-start="2801" data-end="2820">जनहानि एवं विस्थापन</p>
</li>
<li data-section-id="1cs223e" data-start="2821" data-end="2851">
<p data-start="2823" data-end="2851">मकानों एवं बस्तियों को क्षति</p>
</li>
<li data-section-id="1hfe3iw" data-start="2852" data-end="2879">
<p data-start="2854" data-end="2879">सड़कों एवं पुलों का विनाश</p>
</li>
<li data-section-id="18qukd3" data-start="2880" data-end="2910">
<p data-start="2882" data-end="2910">जलविद्युत अवसंरचना को नुकसान</p>
</li>
<li data-section-id="111z125" data-start="2911" data-end="2944">
<p data-start="2913" data-end="2944">परिवहन एवं संचार व्यवस्था बाधित</p>
</li>
<li data-section-id="i7y6w5" data-start="2945" data-end="2981">
<p data-start="2947" data-end="2981">पेयजल एवं स्वच्छता संबंधी समस्याएँ</p>
</li>
<li data-section-id="xb3ypq" data-start="2982" data-end="3029">
<p data-start="2984" data-end="3029">प्रभावित क्षेत्रों में स्वास्थ्य संबंधी जोखिम</p>
</li>
</ul>
<h3 data-section-id="1fs1juo" data-start="3036" data-end="3058">भारत के लिए महत्व:</h3>
<p data-start="3060" data-end="3155">नेपाल की अनेक नदियाँ आगे चलकर <strong data-start="3090" data-end="3118">भारत में प्रवेश करती हैं</strong>। इसलिए ऐसी घटनाएँ भारत–नेपाल के बीच:</p>
<ul data-start="3157" data-end="3320">
<li data-section-id="qebfpy" data-start="3157" data-end="3191">
<p data-start="3159" data-end="3191">बाढ़ संबंधी सूचना का आदान-प्रदान</p>
</li>
<li data-section-id="iye1zr" data-start="3192" data-end="3222">
<p data-start="3194" data-end="3222">वास्तविक समय में नदी निगरानी</p>
</li>
<li data-section-id="jwmiay" data-start="3223" data-end="3246">
<p data-start="3225" data-end="3246">पूर्व चेतावनी प्रणाली</p>
</li>
<li data-section-id="qvd876" data-start="3247" data-end="3269">
<p data-start="3249" data-end="3269">संयुक्त आपदा प्रबंधन</p>
</li>
<li data-section-id="7bc72" data-start="3270" data-end="3293">
<p data-start="3272" data-end="3293">जलवायु-सहनीय अवसंरचना</p>
</li>
<li data-section-id="r7lvf3" data-start="3294" data-end="3320">
<p data-start="3296" data-end="3320">हिमालयी नदी-घाटी प्रबंधन</p>
</li>
</ul>
<p data-start="3322" data-end="3355">की आवश्यकता को रेखांकित करती हैं।</p>
<h3 data-section-id="14v2k4f" data-start="3362" data-end="3380">आगे की रणनीति:</h3>
<p data-start="3382" data-end="3463"><strong data-start="3382" data-end="3463">निगरानी → पूर्व चेतावनी → निकासी → त्वरित प्रतिक्रिया → सुरक्षित पुनर्निर्माण</strong></p>
<ul data-start="3465" data-end="3805">
<li data-section-id="12dn5ub" data-start="3465" data-end="3510">
<p data-start="3467" data-end="3510">हिमनदों एवं हिमनदीय झीलों की उपग्रह निगरानी</p>
</li>
<li data-section-id="e2hnoz" data-start="3511" data-end="3567">
<p data-start="3513" data-end="3567">भूस्खलन, हिमस्खलन और बाढ़-प्रवण क्षेत्रों का मानचित्रण</p>
</li>
<li data-section-id="1ia9ufh" data-start="3568" data-end="3608">
<p data-start="3570" data-end="3608">वास्तविक समय में नदी जलस्तर की निगरानी</p>
</li>
<li data-section-id="1ihyup7" data-start="3609" data-end="3663">
<p data-start="3611" data-end="3663">निचले क्षेत्रों के लिए प्रभावी पूर्व चेतावनी प्रणाली</p>
</li>
<li data-section-id="gwn2hh" data-start="3664" data-end="3713">
<p data-start="3666" data-end="3713">जलवायु-सहनीय सड़क, पुल एवं जलविद्युत परियोजनाएँ</p>
</li>
<li data-section-id="1uv9afd" data-start="3714" data-end="3747">
<p data-start="3716" data-end="3747">स्थानीय समुदायों की आपदा-तैयारी</p>
</li>
<li data-section-id="46py4u" data-start="3748" data-end="3805">
<p data-start="3750" data-end="3805">सीमा-पार आपदा एवं जल संबंधी सूचना का त्वरित आदान-प्रदान</p>
</li>
</ul>
<h3 data-section-id="1wsz66t" data-start="3807" data-end="3826">मुख्य निष्कर्ष:</h3>
<blockquote data-start="3828" data-end="4008" data-is-last-node="" data-is-only-node="">
<p data-start="3830" data-end="4008" data-is-last-node=""><strong data-start="3830" data-end="4008" data-is-last-node="">नेपाल की यह आपदा दर्शाती है कि एक पर्वतीय घटना किस प्रकार क्रमिक आपदाओं की श्रृंखला—हिम–शैल हिमस्खलन, नदी अवरोध, अचानक जल निकासी, आकस्मिक बाढ़ और मलबा प्रवाह—में बदल सकती है।</strong></p>
</blockquote>
</blockquote>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.vaidicslucknow.com/current-affair/nepal-flash-flood-crisis-2026/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
